حسن بهشتی‌پور*
سرانجام در روز سه‌شنبه 14 آبان 1387 (چهارم نوامبر 2008) پس از برگزاری یک رقابت فشرده، باراک اوباما کاندیدای 47ساله سیاهپوست ازسوی حزب دموکرات توانست با شکست قاطع رقیب خود، جان مککین، به‌عنوان چهل‌وچهارمین رئیس‌جمهور آمریکا انتخاب شود. این انتخاب از چند نظر به‌عنوان نقطه عطفی در تاریخ آمریکا پس از 11 سپتامبر 2001 محسوب می‌شود:
سرانجام در روز سه‌شنبه 14 آبان 1387 (چهارم نوامبر 2008) پس از برگزاری یک رقابت فشرده، باراک اوباما کاندیدای 47ساله سیاهپوست ازسوی حزب دموکرات توانست با شکست قاطع رقیب خود، جان مککین، به‌عنوان چهل‌وچهارمین رئیس‌جمهور آمریکا انتخاب شود. این انتخاب از چند نظر به‌عنوان نقطه عطفی در تاریخ آمریکا پس از 11 سپتامبر 2001 محسوب می‌شود:
1- پس از 219 سال که جورج واشنگتن به عنوان نخستين رئیس‌جمهور آمریکا در1789 انتخاب شد، یک سیاهپوست توانست به کاخ سفید راه یابد.
2- در این انتخابات برای نخستين‌بار خانم پالین به‌عنوان نخستین زن در تاریخ آمریکا به‌عنوان کاندیدای احراز پست معاونت رئیس‌جمهوری مطرح شد.
3- بالاترین هزینه تبلیغاتی درتاریخ آمریکا با رقم بیش از یک میلیارد دلار ثبت شد. اردوی باراک اوباما با بهره‌‌برداری از اینترنت که برای نخستين بار به عرصه فعالیت و تماس سیاسی با مردم آمریکا بدل شده است، توانست تمام رکوردهای قبلی را بشکند و طبق آمار مرکز فدرال انتخابات در طول کارزار انتخاباتی خود به تنهایی رقمی حدود ۶۴۰ میلیون دلار کمک مالی جمع کرد. رقیب اوباما، جان مککین که به اعتراف خودش حتی ایمیل هم نمی‌‌فرستد، چه رسد به استفاده دائم از اینترنت، توانست حدود ۳۵۵ میلیون دلار کمک مالی جمع کند.
4- طولانی‌ترین رقابت درون‌حزبی و بین‌حزبی در بیش از یک‌سال و نیم به اجرا گذارده شد.
اکنون با توجه به این چهار ویژگی مهم، این پرسش اصلی مطرح می‌شود که آیا انتخاب اوباما به معنای شروع تغییرات جدیدی در عرصه سیاست داخلی و خارجی آمریکاست؟ در پاسخ به این سوال مهم 2 دیدگاه کاملا متفاوت ازسوی صاحبنظران مطرح می‌شود:
الف: دیدگاه سنتی
براساس این دیدگاه سنتی سیاست‌های آمریکا بویژه درعرصه روابط خارجی به‌صورت بلندمدت و راهبردی تعیین می‌شود، بنابراین با تغییر رئیس‌جمهور آمریکا نمی‌توان انتظار تغییرات فوق‌العاده‌ای در آینده سیاست خارجی آمریکا داشت. اگر این نظر را بپذیریم، اوباما در آینده درباره موضوعات اساسی چون روند صلح خاورمیانه، جنگ درعراق، آینده افغانستان، طرح
سپر دفاع موشکی آمریکا در شرق‌اروپا، موضوع گسترش ناتو به اوکراین و قفقاز و بالاخره در مهم‌ترین بخش آن یعنی پرونده هسته‌ای ایران درشورای امنیت، همان مسیر گذشته را ادامه خواهد داد و تنها ممکن است در روش‌ها و تاکتیک‌های خود براساس مقتضیات زمانی تغییرات روبنایی و شکلی بهوجود آورد. در ارزیابی از این دیدگاه اشکالات متعددی مطرح است ازجمله آنکه آیا براستی سیاست بوش با کلینتون تفاوت اساسی نداشت؟ آیا تحولات پس از 11 سپتامبر در سیاست داخلی و خارجی آمریکا تنها تغییر در روش‌ها و تاکتیک‌ها بود؟
به نظر می‌رسد باید بپذیریم که تحولات جهان، آمریکا و همه قدرت‌های دیگر را وادار می‌سازد در سیاست‌های طراحی شده خود تجدیدنظرکنند، زیرا آنها نمی‌توانند همچون قادر یکتا، تمامی تحولات را از قبل طراحی و به اجرا گذارند.واقعیت آن است که آمریکا هم مانند تمام قدرت‌های استکباری قبل از خود، به دنبال تامین منافع است اما این بدان معنا نیست که متناسب با تحولات برنامه‌ریزی نشده و غیرقابل پیش‌بینی، در برنامه‌های بلندمدت و کوتاه‌مدت خود تغییری ندهد. اینکه ما با پذیرش تئوری توطئه هرنوع حرکتی را از سوی آنها از پیش طراحی شده فرض بگیریم و حتی تا آنجا پیش رویم که بحران كنوني در جهان سرمایه‌داری را توطئه فریب جهان سرمایه‌داری غرب برای استثمار بیشتر مردم جهان از سوی شرکت‌های بزرگ چند ملیتی تحلیل کنیم، نمی‌تواند پاسخ دقیقی به پرسش‌های اساسی امروز باشد. به‌طور قطع تحولاتی که در آمریکا منجربه شکست جمهوریخواهان و به قدرت رسیدن یک سیاهپوست در آمریکا شده است، ایجاب می‌کند که آمریکا برای جلب افکار عمومی متنفر از سیاست‌های بوش و نومحافظه‌کاران راه‌ها و سیاست‌های جدیدی را در پیش بگیرد. اینکه 43 رئیس‌جمهور قبلی آمریکا حتی موی مشکی نداشتند زیرا شانسی برای انتخاب‌شدن نداشتند، قابل تامل است. این واقعیت که همه آنها جز کندی، پروتستان و انگلیسی‌تبار بوده‌اند اتفاقی نبوده است. بنابراین به نظر می‌رسد هم اكنون چه صاحبان شرکت‌های بزرگ که حامیان هیات حاکمه در کاخ سفید هستند و چه اکثریت شرکت‌کنندگان در انتخابات، ترجیح داده‌اند فردی که فرزند یک آفریقایی سیاهپوست مسلمان بوده است به کاخ سفید راه یابد، همان‌ها خواهان تغییر در سیاست‌های غلط گذشته‌اند.
ب: دیدگاه تجدیدنظرطلبان
در مقابل دیدگاه سنتی تحلیل تحولات ایالات متحده، دیدگاه ديگري وجود دارد که معتقد است آمریکا برای نجات خود از بحران مشروعیت بین‌المللی و فرار از بحران اقتصادی داخلی به نوعی به تفاهم ملی دست یافته تا بتواند با میدان دادن به جریان لیبرال در داخل حزب دموکرات، شرایط را برای انجام تغییرات آماده سازد. از این نگاه، وقوع تغییرات جدی در سیاست آمریکا امری حتمی است، منتها سوال اصلی آن است که این تغییرات چه سمت و سویی دارد؟ از آنجا که تحولات ایالات متحده به‌عنوان یک قدرت سلطه‌جو بر تحولات بین‌المللی تاثیر تعیین‌کننده‌ای دارد، اکثر تحلیلگران سیاسی هر کدام به فراخور گرایش‌های ملی خود، تلاش می‌کنند ابعاد این تغییرات را حدس بزنند و به تبع آن شرایط را برای هرگونه برنامه‌ریزی مناسب منطبق با تغییرات قابل پیش‌بینی فراهم کنند. از این نگاه ایران باید از هرگونه پیش‌داوری درباره سیاست‌های یکجانبه‌گرایانه آمریکا پرهیز کند و متناسب با تحولاتی که انتظار می‌رود درسیاست خاورمیانه‌ای آمریکا و همچنین در موضوعات اساسی مانند عراق، افغانستان و تامین حقوق هسته‌ای ایران بهوجود آید، از قبل برنامه داشته باشد. درارزیابی از این دیدگاه نیز باید گفت، همان‌طور که گرفتارشدن دربدبینی مفرط و یکسونگری مناسب نیست، به دام خوش‌بینی‌های مفرط غلتیدن هم راه مطلوبی نیست. بنابراین باید تلاش کرد تحولاتی که در آمریکا در شرف تحقق است با دیدی واقع‌گرایانه با درنظر داشتن منافع ملی، تحلیل و بررسی شود. در این نگاه است که نامه تبریک دکتراحمدی‌نژاد برای اوباما، اقدامی هوشمندانه و منطبق بر اصول شناخته شده عزت، حکمت و مصلحت تحلیل می‌شود، چراکه این اقدام می‌تواند نشان دهد ایران برای تامین منافع ملی خود حاضر است رفتاری خردمندانه و متواضعانه از خود نشان دهد تا طرف مقابل را در موقعیت انفعالی قراردهد.
جمع‌بندی
به نظر می‌رسد شرایط تاریخی برای ایجاد تغییرات در سیاست‌های آمریکا فراهم است و آمریکا مجبور است چنین تغییراتی را به اجرا گذارد. ابعاد این تغییرات می‌تواند در مواردی به افزایش فشار برضد ایران منجر شود و در مواردی هم می‌تواند فضای مثبتی را برای بهبود مناسبات بهوجود آورد. درهرحالت این واقعیت را نمی‌توان نادیده گرفت که آمریکا دراین معادله دوطرفه تصمیم‌گیر نهایی نیست یعنی نمی‌تواند به‌صورت یکجانبه هر اقدامی را که درباره ایران اراده کرد به اجرا بگذارد، بلکه تصمیم ایران و نوع رفتاری که تهران به اجرا می‌گذارد در این معادله نقش متقابل دارد. بنابراین باید منتظر تغییرات در دو طرف معادله بود. به‌طور قطع ایران می‌تواند برای تامین منافع مشروع خود متناسب با هر تغییرمثبتی ازسوی آمریکا واکنش مثبت نشان دهد. باید دید چنین اراده‌ای برای تغییر اگر بهوجود آید، تا چه حد تحت تاثیر مخالفت‌های جدی موجود در هر دو طرف برای عادی‌سازی مناسبات قرار می‌گیرد.
*کارشناس ارشد مسائل بین الملل