حامد كاظم‌زاده
نایبن یا نایبندان و یا نایبند، روستایی با جاذبه‌های گردشگری در محور مواصلاتی طبس به راور کرمان است. روستایی که اصالت خود را تمام و کمال حفظ کرده به گونه‌‌ای که وقتی در کوچه‌های باریک و تو در توی آن قدم می‌زنی و مردمان خونگرم و پاک و بی‌آلایش این روستا را نظاره می‌کنی گویی هنوز دنیای ماشین و آهن و اتم به وجود نیامده است. در دل کویر، باغ‌های مرکبات و خصوصا بوی بهار نارنجش مشام انسان را می‌نوازد و محو خود می‌کند. وقتی پشت‌بام یک خانه حیاط خانه همسایه می‌شود، به مرام و سازگاری مردم این دیار پی می‌بری، روستایی که از هر سویش بیش از 100 کیلومتر با آبادی همجوارش فاصله دارد. زندگی در این جزیره سبز سال‌هاست به یمن آب جاری از قنات‌هایش که بهشتی را دل کویر خشک لوت پدید آورده است، جریان دارد. روستای نایبند در جنوب شهرستان طبس، در کنار جاده
طبس- راور و تابع دهستان کویر، با105 کیلومتر فاصله از مرکز دهستان، روستای زنوغان و 134 کیلومتر فاصله با نزدیک‌ترین شهر، دیهوک، واقع شده است و در حدود یکصد خانوار در آن ساکن هستند. تابستان‌های بسیار گرم و آفتابی و زمستان‌های معتدل به همراه وجود قنات‌ها و چشمه‌هایی که آب مورد نیاز روستا را تامین می‌کند، باعث می‌شود اراضی این روستا همواره قابل کشت باشد. از درختان وگیاهانی که در این روستا به عمل می‌آیند، می‌توان انواع مرکبات، نخل، توت و انواع محصولاتی نظیر گندم، جو، سبزیجات و حبوبات را نام برد که بیشتر برای تامین نیازهای عمومی خانوارها کشت می‌شوند. بافت و نحوه استقرار بناهای روستا که ساخت کالبدی ماسوله و ابیانه را در ذهن تداعی می‌کند، روی صخره سنگ بزرگی در دامنه کوه‌های نایبند و به صورت کاملا ارگانیک شکل گرفته و غالبا 2 طبقه هستند. بیشتر خانه‌ها دارای حد و مرز مشخصی نیستند و اغلب در استفاده از بسیاری فضاها نظیر: تنورخانه، توالت، آغل و فضاهای ورودی و حیاط، مالکیت اشتراکی دارند. به دلیل اینکه وسعت زمین این ناحیه کم بوده و مردم این روستا برای ساخت مسکن دچار زحمت فراوان می‌شده‌اند، سطح هر بنا کوچک بوده و خانه‌ها عموما فاقد حیاط هستند. بسیاری از کوچه‌های روستا سرپوشیده هستند و سکویی برای نشستن نیز در آن به چشم می‌خورد که ظاهرا به عنوان فضای جمعی استفاده می‌شود. هیچ انتظام خاصی در شکل‌گیری محلات یا کوچه‌های روستا وجود ندارد و بافت روستا از شیب طبیعی زمین پیروی می‌کند. عمده‌ترین مصالح مورد استفاده در ساختمان‌های این روستا، خشت و کاهگل است که به سبب استفاده از شن‌های تیره رنگ این نواحی، خاکستری رنگ است. از سنگ نیز به عنوان کرسی‌چینی و نوعی تحکيم در ابتدای دیوارها استفاده شده است. استفاده از سازه‌های مختلفی در ساخت منازل این روستا مرسوم است. برای پوشاندن سقف خانه‌ها، تیرهایی از جنس تنه نخل و پوششی از برگ درخت خرما در بسیاری از منازل دیده می‌شود ولی استفاده از طاق و قوس نیز در بناهای اعیانی کاربرد داشته و در بهترین حالت، تذهیب یا یک نقاشی ساده زینت بخش سقف اتاق است. یکی دیگر از مشخصه‌های بناهای این روستا، استفاده گسترده از کنگره‌های مثلثی شکل در نماها و جداره‌های ساختمان‌ها است. این کنگره‌ها که غالبا در جبهه‌های شرقی و جنوبی به وفور دیده می‌شوند، فرم خاصی از بادگیر بوده که در جهت بادهای مطلوب روستا ساخته شده و همچنین به عنوان فیلتری در برابر بادهای همراه با شن عمل می‌کند. استفاده از دیوارهای ضخیم خشتی با کمترین مقدار بازشو به‌رغم کاهش استفاده از نور طبیعی روز، باعث کاهش تبادل حرارتی ساختمان‌ها و در نتیجه نوعی همسازی با اقلیم می‌شود. با وجود توفان‌های شن و باران‌های موسمی شدیدی که مهم‌ترین عامل فرسایش و تخریب روستا به حساب می‌آید و نیز مهاجرت عده زیادی از اهالی، این روستا هنوز مسکونی بوده و با توسعه آن، بناهای جدیدی در قسمت شمال آن ساخته شده است. روستای نایبند به رغم دوری از طبس، همواره نقطه جذاب و مورد توجهی بوده است. بدون شک از هزاران سال قبل بشر در این منطقه سکنی گزیده است. وجود حفره‌هاي غار مانند در بدنه کوهی که روستا روی آن ساخته شده، مبین این نکته است که در دوران زندگی غارنشینی نیز مورد استفاده قرار می‌گرفته است. هم اکنون روستاییان از این حفره‌ها و دالان‌ها به عنوان محل نگهداری دام و طیور استفاده می‌کنند. روستای کنونی روی هسته یک کوه کوچک بنا نهاده شده و شاید تخریب نشدن آن در زلزله‌ها هم استحکام پلیت و جایگاه آن باشد. دردرون روستا 3 برج نگهبانی دیده می‌شود که گویا تا قرن اخیر نیز نقش حفاظت و نگهبانی از روستا را به عهده داشته است. نکته قابل توجه اینکه فضای مسکونی و زراعی روستا کاملا از هم جداست. در اراضی پست و سطوح پایین کوهی که روستا بر آن ساخته شده است، مزارع زیبا و سرسبز و باغ‌های پرتقال و خرما را می‌توانیم مشاهده کنیم. بر بلندای کوهی در نزدیکی روستا، مزاری وجود دارد که مردمان نایبند به آن اعتقاد دارند و برای زیارت و ادای نذر خود باید از این کوه بالا بروند. این جزیره در کویر از استعداد بالایی در امر گردشگری برخوردار است که متاسفانه تاکنون از این پتانسیل استفاده نشده است، امید است که میراث فرهنگی استان از این موقعیت استفاده بهینه کند.