علی روستایی: به گواهی منابع تاریخی موجود، شهر سلطانیه نخستین‌بار در دوره ایلخانان مغول بنا شده است. آنان پس از استقرار در ایران و انتخاب تبریز به‌عنوان پایتخت، دشت وسیع و سرسبز سلطانیه کنونی را برای شکار و گذراندن ییلاق انتخاب کردند. بدین ترتیب این محل «قنقور اولانگ» یعنی شکارگاه شاهین نامیده می‌شد؛ اما از هنگامی‌که ارغون، چهارمین ایلخان مغول بر تخت نشست، تصمیم گرفت در این محل شهری بنا کند، بنابراین دستور داد قلعه‌ای با طول باروی 12 هزار گام از سنگ تراشیده بسازند. پس از درگذشت او به سال 619، جنازه وی در همین شهر ناتمام دفن شد و پسر وی غاز‌ان‌خان کوشش دیگری برای تکمیل و آبادانی این شهر انجام نداد. اوج شکوفایی شهر در زمان اولجایتو است. وی از سال 702 . ق کار ساخت شهر را از سرگرفت و برای انجام این کار بسیاری از هنرمندان، صنعتگران و تجار را به این شهر کوچاند و این محل از این پس سلطانیه ، محل شاه‌نشین، نامیده شد. اولجایتو دستور ساخت بارویی به طول
30 هزار گام را داد و امر کرد تا آرامگاه باعظمتی درون این بارو برایش ساخته شود. بدین ترتیب بنای باشکوهی ساخته شد که امروزه گنبد سلطانیه نامیده می‌شود و سومین گنبد بزرگ جهان به حساب می‌آید. برخی عقیده دارند که اولجایتو این بنا را به آرامگاه ائمه اختصاص داده بود و قصد داشت تا پیکر امام علی(ع) و امام حسین(ع) را به این محل انتقال دهد که با مخالفت علمای شیعه مواجه می‌شود اما با توجه به بناهای مشابهی که در این دوران«ابواب البر» نامیده می‌شدند و ایلخانان برای آرامگاه خود در شهرهایی چون همدان، تبریز و شنب‌غازان بنا می‌کردند، می‌توان این نظر را پذیرفت که گنبد سلطانیه هم از این دسته بناها بوده و اولجایتو آن را به قصد آرامگاه خود بنا کرده است. درون باروی شهر علاوه بر این عمارت‌ها بناهای دیگری چون مسجد، دارالضیافه، دارالسیاده، دیوان‌خانه و کاخ سلطنتی وجود داشت. همچنین اولجایتو به هریک از بزرگان دستور داده بود تا محله‌ای به نام خود در شهر بنا کنند. خواجه رشید‌الدین فضل‌الله و چلبی‌اوغلو از افرادی بودند که در سلطانیه محله‌ها و عمارت‌هایی ساختند. مجموعه مقبره و خانقاه«چلبی اوغلو» نیز در این دوران ساخته شد. در سال
710 . ق کار ساختمانی شهر سلطانیه پایان گرفت و این شهر پس از تبریز بزرگ‌ترین شهر ایلخانان شد اما با مرگ اولجایتو به سال
716 . ق همه افرادی که به سلطانیه کوچ داده شده بودند، آنجا را ترک گفتند. پس از آن در حمله تیمور به سال
786 .ق بسیاری از بناهای شهر نابود و با به حکومت رسیدن میرانشاه، پسر تیمور، به دستور وی بسیاری از آثار و بناهای سلطانیه خراب شد.در دوره صفویه با آنکه از اهمیت پیشین شهر کاسته شده بود، باز یکی از منزلگاه‌های مهم میان راه تبریز و ییلاق پادشاهان این سلسله به شمار می‌آمد. در این زمان جهانگردانی چون اولئاریوس، شاردن، تاورنیه و ... از این شهر دیدن کرده و توصیفاتی درباره آن ارائه داده‌اند. در اوایل سلطنت قاجار، سلطانیه از سویی بر اثر جنگ‌های ایران و روس و از سوی دیگر به علت اقدامات هوس‌جویانه فتحعلی‌شاه در تخریب بناها بار دیگر دچار صدمات فراوانی شد، ضمن آنکه زلزله شدید سال 1290 .ق موجب تخریب آثار باقیمانده شد و بر اثر آن مسجد جامع که بر اساس روایت‌های سیاحان پس از گنبد سلطانیه ، بلندترین ساختمان شهر بود به کلی ویران شد. شهر فعلی سلطانیه که تقریبا در 30 کیلومتری زنجان قرار گرفته، شهر کوچکی با چند خیابان اصلی و فرعی است و فقر اقتصادی در سیمای شهر و بویژه بافت مسکونی آن به چشم می‌خورد. در حال حاضر شهر دارای سه مجموعه تاریخی گنبد سلطانیه و آثار ارگ قدیم، مجموعه چلبی اوغلو و مقبره ملاحسن کاشی است که از جمله معدود امکانات جذب سرمایه برای این شهر نسبتا فقیر به شمار می‌آیند. گنبد سلطانیه بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان و مقبره اولجایتو است که نام خود را به سلطان محمد خدابنده تغییر داد و از آثار مهم دوره ایلخانان به حساب می‌آید. این بنا مسجدی است بسیار زیبا که از حیث معماری، تزئین و بزرگی در دنیا مشهور است. گنبد مزبور در پنج فرسخی سمت شرقی شهر زنجان در داخل باروی شهر قدیم سلطانیه قرار گرفته و بنایی است هشت ضلعی که طول هر ضلع آن 80 گز است؛هشت مناره نیز در اطراف گنبد دارد و قدیمی‌ترین گنبد دوپوش موجود در ایران است. رنگ گنبد آبی است و در قسمت بالایی ساختمان، دور تا دور اتاق‌ها و غرفه‌هایی ساخته‌اند. خود گنبد از کاشی‌های فیروزه‌ای رنگ پوشیده و سقف داخل اتاق‌های بالا با گچبری‌ها و آجرهای رنگارنگ تزئین شده است. در حاشیه طاق‌ها آیات قرآنی و اسماء جلاله با خط جلی نوشته شده است. حکاکی‌هایی در آجرهای دیوارها و سقف‌های رنگین بنا نیز دیده می‌شود. تزئینات و نحوه ساخت این مقبره در واقع نقطه عطفی در معماری آن دوران بوده، به این شکل که سبکی جدید در معماری به‌وجود آورده که از معماری سلجوقی منفک شده است. ساخت این گنبد در سال 702 . ق به دستور اولجایتو در شهر سلطانیه، پایتخت آن زمان ایلخانان آغاز شد و در سال 712 . ق به اتمام رسید. گنبد سلطانیه در شهر سلطانیه قرار دارد و در فهرست آثار میراث جهانی به ثبت رسیده و شامل سه بخش اصلی ورودی، تربت‌خانه و سردابه است. گفته می‌شود در ساخت گنبد بزرگ شهر فلورانس از این گنبد الگوبرداری شده است. گنبد سلطانیه، بعد از گنبدهای سانتا مارینا و ایاصوفیه سومین گنبد بزرگ دنیاست.