دکترروح الله احمدزاده کرمانی*
1
- زمانی که گورباچف با شعار تغییر به نمایندگی از حزب کمونیست اتحاد جماهیر شوروی، رهبری یک ابرقدرت را در دست گرفت، هیچگاه گمان نمی‌برد این قدرت بلا‌منازع شرق عالم، در گرداب فروپاشی و تجزیه فرو رود. آیا گورباچف علت العلل این فروپاشی بود یا «گاه» این فروپاشی هولناک فرا آمده بود؟ باراک حسین اوباما، دو رگه‌ای که در روستای کوگلوی کنیا از پدری کنیایی‌الاصل و مادری آمریکایی متولد شد و به نمایندگی از حزب دموکرات ایالات متحده آمریکا و با شعار تغییر و نفی گذشته، رهبری ابرقدرتی را در غرب عالم به دست گرفته است، آیا به سرنوشتی چون گورباچف دچار خواهد شد و آیا «گاه» و موعد فروپاشی ایالات متحده آمریکا نیز فرا آمده است؟
2- فرانسیس فوکویاما که در دهه پایانی قرن 20 با طرح و دفاع سرسختانه از نظریه پایان تاریخ و اینکه فرجام تاریخی عالم را گریزی نیست جز آنکه هژمونی لیبرال سرمایهداری آمریکایی را پذیرا باشد، اکنون به
عقب نشینی‌های تئوریک از نظریه‌اش همت گمارده است و دیگر پایان تاریخ را مدینه فاضله آمریکایی معرفی نمی‌کند.
3- ایالات متحده آمریکا که کمتر از سه قرن از تشخص سیاسی و نظام سازی اجتماعی آن می‌گذرد، از نقطه نظر تاریخی به واسطه کم پیشینگی تاریخی و معرفتی‌اش، هم اکنون از هویتی «وصله‌پینه‌ای» برخوردار است. آمریکا در پروسه مدرنیته تنها وارث پروژه مدرنیزاسیون است و ریشه‌های فلسفی و معرفتی نظام لیبرالیسم را از مهد تمدن مدرن یعنی اروپا به عاریت هم نگرفته است بنابراین امروز بسیاری از استراتژیست‌های آمریکایی نبود عقبه‌های معرفتی و فلسفی لیبرالیسم آمریکایی را عامل به دام افتادن ایالات متحده آمریکا در بحران هویت می‌دانند.
4- از زمان کشف آمریکا به شکل کاملا تصادفی به وسیله کریستف کلمب، همواره این کشور در نزد مردمان جهان به یک چیز شهرت پیدا کرده است: سرزمین فرصت‌ها(land of opportunities). ذخایر عظیم طلا در قرن هفدهم میلادی، کشتی‌های بزرگ و انسان‌های زیادی را از نقاط مختلف جهان به ویژه اروپا به این سرزمین کشاند و ماجرای دزدان دریایی و معادن طلا در همین دوران به نماد یکی از ادوار تاریخی مبدل شد. به واقع ایالات متحده به سرزمینی آباد می‌ماند که غالب اشجار و ابنیه و جلوه‌های تمدنی آن و حتی زیرساخت‌های فرهنگی آن عاریتی هستند و نه به اعتبار تاریخ، فرهنگ، فلسفه و مواریث تمدنی مشترک در این سرزمین گرد آمده‌اند که به انگیزه رفاه یا طلب فرصت و سود بیشتر به این ارض وعده داده نشده، کوچیده‌اند.
5- ایالات متحده آمریکا که هم‌اکنون تحت یک حاکمیت فدرالیته و مرکزی در واشنگتن اداره می‌شود از تنوع فوق العاده فرهنگی و مذهبی نیز برخوردار است. مهاجرت بی‌رویه انسان‌ها از سراسر جهان در مقاطعی از تاریخ به این نقطه از زمین، هویت فرهنگی «چهل‌تکه‌ای» را رقم زده است. بنابراین آمریکا در عین حال که مدعی آزادی همجنس گرایان و سقط جنین و اتانازی است، بافت اجتماعی آن بسیار مذهبی‌تر از اروپاست. این بافت متکثر مذهبی، نژادی، قومیتی و فرهنگی در پارادوکس پیچیده‌ای گرفتار آمده است. پارادوکس ایدئولوژیک کردن نظام سیاسی ایالات متحده آمریکا و واگرایی اجتماعی. چون علت محدثه تشکیل آمریکا، همگرایی فرهنگ‌ها و قومیت‌های مختلف بوده است، علت مبقیه آن، تولرانس شدیدی است که باید در بدنه اجتماعی آن به وسیله نظام حاکمیتی آمریکا رعایت شود. به میزانی که ساختار سیاسی آمریکا به سمت ایدئولوژیک شدن پیش رود، به همان میزان زمینه فروپاشی آن بیشتر فراهم خواهد شد. اینکه تحلیلگران آمریکایی معتقدند به‌جای صدور ایدئولوژی باید سبک زندگی(life style) صادر کرد که در آن رفاه و بی‌بندوباری محور این سبک زندگی است، ریشه در این بحران محتمل الوقوع دارد. اگر چه در بافت اجتماعی ایالات متحده آمریکا تعبیر نیچه‌ای «خدامرده است» چندان درست نیست، اما در سطح کلان نظام سیاسی آمریکا «خدای زنده میراننده ایالات متحده آمریکاست». این تکثر عمیق فرهنگی و هویتی، استعداد فروپاشی و تجزیه ایالات متحده را بسیار بالا برده است.
6- منهای ریشه سست معرفتی-فلسفی و تاریخی-فرهنگی آمریکا که هویتی آنومیک و نابهنجار در این کشور را شکل داده است، رخداد‌های مهم و جدی، خاصه از نیمه دوم قرن بیستم تاکنون به وقوع پیوسته است که بارقه‌های آن صاعقه فروپاشی را از دور نمایان می‌کند؛ یکی از این رویدادهای مهم فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی است. هرچند حضور شوروی در چند دهه پیش برای آمریکا نشانه مزاحمت بود، اما آمریکا با امضای تفاهمنامه «یالتا» عملا با شوروی کنار آمده بود و از مزایای ابر قدرتی دیگر به نام اتحاد جماهیر شوروی سود می‌جست. مهم‌ترین ثمره تفاهمنامه یالتا، شکل‌گیری جنگ سرد و تبدیل آن به یک جنگ زرگری میان دو ابر قدرت شده بود و این عامل انزوای قطب‌های بالقوه یا بالفعل قدرت در جهان چون اروپا، چین، هند، ژاپن و کشور‌های آمریکای جنوبی بود. به عبارتی با وجود شوروی جهان به دو بخش تقسیم می‌شد، یکی منطقه نفوذ شوروی و دیگری منطقه نفوذ آمریکا و هر بخش از جهان به واسطه جنگ سردی که میان این دو ابر قدرت بود، خود را در پرتو پارادایم کمونیستی اتحاد جماهیر شوروی یا در چارچوب پارادایم لیبرالیستی ایالات متحده آمریکا، بازخوانی و هویت یابی می‌کرد.بدیهی است با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی ناگهان معادلات پیش‌گفته فرو ریخت و قطب‌های قدرت منطقه‌ای و قاره‌ای چون چین، هند، برزیل و اتحادیه اروپا نمایان شد و این به معنای بازخوانی هویت ایالات متحده در نظم جدید بین‌المللی بود.
7- ملاحظه مهم و جدی دیگری که حکایت از اضمحلال اتوریته و مشروعیت آمریکا دارد آن است که از زمان جنگ ویتنام تا جنگ گرجستان، آمریکا در یک فرآیند تاریخی به شدت در حال از دست دادن اعتبار و نفوذ خود در سطح مجامع رسمی بین‌المللی است. شکست آمریکا در ویتنام آنچنان بااهمیت بود که ساختار ژئوپلتیک جهان را از آن موقع به بعد تحت تاثیر قرار داد و بی ثمر ماندن جنگ خلیج فارس، افغانستان، عراق، لبنان و نهایتا جنگ گرجستان، روز به روز چهره پردازی مقتدرانه از قدرت ایالات متحده را دشوار‌تر ساخت.
8- همچنین باید به یاد داشت که ظهور رقبای قدرتمند اقتصادی از حدود سال 1968 به بعد در جهان که در ابعاد منطقه‌ای و بین‌المللی مونوپولی اقتصادی آمریکا را به چالش کشانده‌اند، اکنون به کابوس دهشت‌انگیزی در میان سران کاخ سفید، سنای آمریکا و تراست‌های عظیم اقتصادی در ایالات متحده مبدل شده است. چین، ژاپن، هند، آسیای جنوب شرقی، آفریقای جنوبی و اروپای غربی از جمله تهدیدهای بالقوه و بالفعل برای اقتصاد آمریکا محسوب می‌شود.
9- آمریکا با دنبال کردن سیاستی که از زمان ریاست جمهوری نیکسون تا پایان دوره رئیس‌جمهوری کلینتون ادامه داشت، برای جلوگیری از، ازدست رفتن سلطه جهانی آمریکا مبادرت به نزدیکی به اروپای غربی، ژاپن، چین و هند کرد تا از این طریق نقش رهبری اقتصادی خود را حفظ کند و تشکیل اتحادیه هفت کشور صنعتی نیز در همین راستا بود. همچنین ایالات متحده از سال 1380 به بعد با ظهور شرایط جدید اقدام به تبلیغ برضد نظریات توسعه گرایی و تبلیغ موافق جهانی شدن
(globalization) کرد تا حتی المقدور به سرعت به توسعه اقتصاد‌های منطقه‌ای کمک کند و ذیل گفتمان گلوبالیسم نظام سرمایهداری ایالات متحده، رشد و توسعه آنها کنترل و هدایت شود.
10- تمامی این سیاست‌ها البته به نتیجه نرسیده است و در دولت بوش پسر، آمریکا با افول شدید قدرت مالی و اقتصادی خود روبه‌رو شده است و کسری‌های بودجه و حساب جاری، ساختار اقتصاد ایالات متحده را به شدت آسیب پذیر کرده است. بحران‌های قدرت‌های نئوامپریالیستی چین و روسیه، آمریکا را در وضعیت پیچیده‌ای قرار داده است.
11- اینک باراک حسین اوباما، کبوتر سیاهپوستی که از میان بازها بر بالای بام کاخ سفید نشسته است، میراث‌دار امپراتوری‌ای است که مختصات ژئواستراتژیک و ژئوپلتیک و رویدادهای اقتصادی، مالی و نظامی گذشته که به وسیله اسلاف وی انجام یافته، سبب شده تا او مجبور باشد از مقام خدایگان جهان و امپراتوری به مقام صرفا رهبری آمریکا اکتفا کند که اگر نتواند ایالات متحده را از بحران‌های اقتصادی و سیاسی موجود خارج سازد، آنگاه بحران‌های معرفتی، هویتی و فرهنگی آمریکا سر باز خواهد کرد و به راحتی فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، ایالات متحده آمریکا نیز به 51 کشور فدرال تجزیه خواهد شد؛ اگر جنگ‌های خانمان سوز قبیله‌ای، نژادی و مذهبی در درون این سرزمین آتش فنا بر نسل‌های بشری آن نزند و نزاع‌های داخلی سال‌ها به طول نینجامد، شاید در بهترین حالت کشور‌های تازه استقلال یافته‌ای مانند کشور‌های مستقل شوروی سابق به ظهور برسند.
12- آنچنان که فوکویاما پس از طرح نظریه پایان تاریخ خود از آن تئوری تنازل کرد، قهرا باراک اوباما هم باید از اندیشه امپراتوری جهان تنازل کند تا شاید سرنوشت مرگباری که ایالت متحده آمریکا را تهدید می‌کند به وقوع نپیوندد.
* رئیس دانشکده خبر