پروفسور پل بکو، استاد علوم سیاسی در مؤسسه تحصیلات سیاسی لیون، محقق گروه مشترک تحقیقی در مرکز ملی تحقیقات علمی فرانسه، مدیر مجله «کلمات، زبانهای سیاسی» و مدیر بخش دکترای علوم سیاسی دانشگاه لیون است. ایشان دارای چندین تألیف شخصی و مشترک درباره احزاب سیاسی، سیاست و انتخابات هستند.
برای سخن گفتن از احزاب سیاسی در فرانسه، بهتر است ابتدا به کلمه parti (به معنای حزب) بپردازیم. این کلمه دارای ریشهای لاتین است و به معنای قطعهای که بیانگر ایده تقسیم است، شناخته میشود. واژه حزب بار معنایی «مقابله» و «اپوزیسیون» را نیز در خود دارد. در گذشته از این کلمه در حوزه نظامی برای نامیدن دستهای از سربازها استفاده میشد. به مرور زمان معنای این کلمه به معنای کنونی تبدیل شد و امروزه به مجموعهای از اشخاص که عقاید و نظرات مشترکی دارند، اطلاق میشود. در قرون اخیر هنگامی که جنبشهای کارگری گسترش یافتند، سخن از حزب کارگری بود اما این بدان معنا نبود که سازمانی منسجم وجود داشته باشد. در فرانسه هم حزب در اواخر قرن 19 حالتی سازمان یافته به خود گرفت چرا که نمادی از دموکراسی نمایندهای (انتخاب نمایندگان) بود و احزاب به معرفی نامزدهای انتخاباتی میپرداختند. از آن پس کلمه حزب به همان صورت باقی ماند ولی در پس این نام حقیقت تغییر کرد.اما قدیمیترین حزب فرانسه «حزب رادیکال» است که از سال 1900 به فعالیت میپردازد. حزب رادیکال سال 1910 و حزب رادیکال امروز تقریباً هیچ وجه مشترکی با هم ندارند و تنها نام آن حفظ شده اما تغییرات زیادی در آن رخ داده است. یکی دیگر از احزاب قدیمی فرانسه «حزب سوسیالیست» است. در اواخر قرن 19 احزاب زیادی با دکترین سوسیالیستی که بر جنبشهای کارگری استوار بودند، تشکیل شدند. این احزاب کوچک در سال 1905 گرد هم آمدند و حزب سوسیالیست را ایجاد کردند که در ابتدا به نام «حزب سوسیالیست متحد » شناخته میشد و به مرور زمان کلمه متحد از آن حذف شد. این حزب که تحت تغییر و تحولات بزرگی قرار داشته است، حدود بیش از یک قرن نقش درجه اولی را در کشور فرانسه ایفا کرده است و امروزه نیز یکی از احزاب مهم به شمار میرود. سومین حزب قدیمی فرانسه «حزب کمونیست» است. به دنبال انقلاب بلشویکی روسیه، حزب سوسیالیست فرانسه به دو حزب تقسیم شد. افرادی که مدل لنین را پذیرفته بودند، حزب کمونیست را تشکیل دادند و افرادی که این مدل را نمیپسندیدند و حتی آن را خطرناک میانگاشتند، حزب سوسیالیست را حفظ کردند. این حزب زمانی یکچهارم آرای فرانسویان را به همراه داشت، اما امروزه اگر در انتخابات 5 درصد آرا را کسب کند، موفقیت بزرگی تلقی میشود. آنچه عنوان شد شمهای بود از احزاب قدیمی فرانسه که جزو احزاب چپ هستند. حال ببینیم درون احزاب چه تغییراتی به وجود آمده است، تحولات چگونه بودهاند و رابطه بین احزاب به چه ترتیب است؟ در جامعهشناسی سیاسی، احزاب به 2 صورت مورد مطالعه قرار میگیرند: 1- توجه به عقاید، دکترینها، سخنان و... 2- بعد آرا و عقایدی را کنار گذاردن و توجه به سازمان و نظام احزاب.
سال 1951 به عنوان سال چاپ کتابی از موریس دوورژه (Maurice Duverger) به نام «احزاب سیاسی» تاریخی بسیار مهم تلقی میشود. در این سال برای نخستینبار فردی به سازمان و نظام احزاب توجه میکرد. چاپ این کتاب تقریباً انقلابی در مطالعه احزاب ایجاد کرد. از آن پس این کتاب به عنوان مرجع بسیاری از مطالعات، حتی در ایالات متحده، در نظر گرفته میشود.
اگر بخواهیم به تغییر و تحولات در سازمان و نظام احزاب فرانسه بپردازیم، میتوان گفت میلیتانتیسم (militantisme) فعالیتهای مبارزانه درون حزبی که در زبان انگلیسی اکتیویسم گفته میشود، در حال حاضر کمتر شده است. حدود 30 سال پیش افراد میلیتان(militant) یا مبارز ،کسانی بودند که اعلامیه میچسباندند، در اجتماعات، کنفرانسها، جلسات درون یا برون حزبی و تظاهراتها شرکت میکردند، تراکتهای تبلیغات حزبی پخش میکردند و حتی روزنامههای مربوط به حزب را میفروختند، بنابراین بسیار فعال بودند. احزاب چپ اهمیت بسیاری به میلیتانتیسم میدادند اما امروزه شرایط به دلایل زیر تغییر کردهاند:
الف) دلایل فنی: امروزه به وسیله تلفن، تلویزیون، ماهواره، اینترنت و دیگر وسایل ارتباطی و تبلیغاتی میتوان با افراد ارتباط برقرار و آنها را بسیج کرد، بدون اینکه حتی یک اعلامیه چسبانده شود. به عنوان مثال اگر رهبر یک حزب به مدت 3 دقیقه در گزارش خبری ساعت 20 شبکه تلویزیون فرانسه به ایراد سخن بپردازد، حداقل 10 میلیون نفر صحبتهای او را خواهند فهمید، قبل از اینکه 10 میلیون تراکت در سطح کشور پخش شوند. کمکهای مالی دولت نیز در این امر نقش بسزایی دارند. با وجود این کمکها که مبالغ هنگفتی هستند، احزاب دیگر وقت نیروهای خود را تلف نمیکنند و به مؤسسات تبلیغاتی عظیم و حرفهای مراجعه میکنند؛ بنابراین دیگر نیازی به میلیتانها نیست.
ب) دلایل اجتماعی: امروزه سطح فرهنگ، سواد و مطالعه افراد جامعه فرانسه بالا رفته است؛ مردم بیشتر مسافرت میکنند و بیشتر با دیگران در ارتباطند و معاشرت میکنند؛ بنابراین نیازی به ارائه دکترینها برای افراد و اقشار مختلف توسط نیروهای حزب نیست.
اما اگر بخواهیم از نظر عقاید و دکترینها احزاب را مورد بررسی قرار دهیم، شرایط پیچیدهتری پیش روی ما خواهد بود. احزاب فرانسه امروزه از پراگماتیسم رویگرداندهاند و پیشبینی کنش و واکنش آنها بسیار دشوار شده است.