از آشفتگی به آرامش

هادی معیری‌نژاد

«کنعان» از جمله آثاری است که در سینمای امروز ایران وجودش غنیمت است زیرا در شرایطی که نقصی مبنایی در بیشتر ساختارهای تشکیل دهنده يك فیلم و یک سینما به چشم می‌خورد، سعی می‌کند کامل باشد و این کمال‌گرایی و وسواس کارگردان و عوامل فیلم در تک تک نماها و سکانس‌های فیلم مشخص است. این فیلم از ابتدا با میزانسن‌‌های دقیق و بازی‌های روان خود را به بیننده می‌نمایاند و تماشاگری را که هنوز با آسانگیری امروزه فیلم‌های ایرانی اخت نشده است به آسانی در صندلی فرو می‌برد و راه دنیای دیگر را بر او می‌گشاید و این نخستین غنیمتی است که تماشاگر از فیلم کنعان می‌گیرد. مانی حقیقی در تصویر کردن دنیای خود از عوامل فراوانی سود می‌جوید. او فیلمش را چنانکه رسم برخی از فیلم‌هایی از این دست است، از حضور عوامل جذب مخاطب عام محروم نمی‌کند. حضور قوی هنرمندان محبوب و نام‌آشنای سینمای ایران، طراحی صحنه و لباس چشم‌نواز و هوشمندانه و داستان‌پردازی و روایت سرراست از امتیازاتی است که بیننده عام را هم راضی نگه می‌دارد. گرچه ریتم فیلم ممکن است به زعم بیننده‌ای که از سر تفنن به سینما آمده باشد کمی کند به نظر برسد اما اگر توجه خود را از بیننده تفننی به مخاطب نسبتا جدی سینما متمایل کنیم اتفاقا فیلم ‌دارای ریتم و ضرباهنگی مناسب و حتی گاه تند است. این فیلم برخلاف آنچه در برخی از نقدها و گفت‌وگوها به آن اشاره می‌شود، جدال میان سنت و مدرنیته نیست. زوج فیلم لاجرم در دنیای مدرن زندگی می‌کنند و چنانکه از منش ایرانی‌ها هویداست هر کدام از ما ته نشستی از آنچه به غلط به عنوان سنت در سینمای ایران از آن یاد می‌شود را همراه خود داریم. در این فیلم سقط جنین، طلاق و رفتن به خارج از کشور برای تحصیل،انگیزه‌های مدرنیته نیستند همانطور که پایبندی به اخلاق ازدواج و داشتن فرهنگ نذر و توکل پایبست‌های سنتی نیستند. تمام این پدیده‌ها در یک کل مستتر هستند؛ کلیتی به نام زندگی یک زوج معاصر ایرانی که جدا کردن عوامل مدرنیزم و سنت از درون آن و قضاوت‌های منتقدانه، در تفسیر آن چندان راه به جایی نمی‌برد. روایت «کنعان» درست مثل «چهارشنبه سوری»، فیلم دیگری با همکاری مانی حقیقی و اصغر فرهادی، نگارنده را به یاد جمله ابتدایی رمان «خانه ادریسی‌‌ها»ی غزاله علیزاده می‌اندازد: « بروز آشفتگی در هیچ خانه‌ای ناگهانی نیست.» ما درست در میان آشفتگی وارد روایت می‌شویم، همه چیز از سوراخ گرفته کف آشپزخانه گرفته تا وضعیت روابط مینا و مرتضی آشفته است. برای مخاطبی که از دلایل بروز آشفتگی اطلاعی ندارد وجود آن موجب سردرگمی است اما به تدریج گره‌های داستانی گشوده می‌شود. درست برعکس «چهارشنبه سوری»، مخاطب میل رسیدن به آرامش را در ذهن کارگردان درک می‌کند و از سردرگمی نجات می‌یابد. در حقیقت سردرگمی‌ای که عارض بیننده می‌شود از همان جنسی است که شخصیت‌های فیلم یعنی مینا و مرتضی با آن مواجه اند. چرا که آنها هر کدام به سهم خود هنوز نمی‌دانند دلیل این آشفتگی چیست؟ این موضوع در مورد مرتضی بیشتر است. اصرار او برای مسافرت به شمال دلیلی است برای فهمیدن دلایل بروز آشفتگی. «کنعان» همچنین از معدود آثاری است که شخصیت پردازی در آن براساس الگوی صحیح سینمایی شکل گرفته است. در این فیلم هیچکدام از شخصیت‌ها به شیوه معمول بسیاری از فیلم‌های ایرانی، خود را جلوی دوربین فریاد نمی‌زنند یا شرح حال‌شان را در موقعیت‌های متفاوت بیان نمی کنند بلکه این روند داستان و اتفاقات و گره‌های آن است که دست شخصیت‌ها را برای ما رو می‌کند. اما عیب بزرگ «کنعان» در نداشتن توازن در شدت و ضعف شخصیت‌پردازی است. هر چه شخصیت مینا قوی‌تر پرداخته شده و بازی بسیار خوب ترانه علیدوستی این قوت را تشدید می‌کند، شخصیت مرتضی ضعیف پرداخته شد. در حقیقت ما با مینایی طرف هستیم که بنا به دلایلی صبح که از خواب بلند می‌شود نمی‌خواهد صورت همسرش را ببیند و از اخلاقیات دلال مآبانه او نزد علی شکایت می‌کند اما ما به عنوان تماشاگر تنها در یک نما روی ساختمان نیمه کاره‌ای که مرتضی به زنی خانه‌ از دست داده می‌گوید: «ما پول پرداخت می‌کنیم که معذرت نخواهیم»، از او بدخلقی نمی‌بینیم و نمی‌فهمیم که چرا مینا از او متنفر شده است. در عوض در پایبندی او به اصول خانوادگی مثل اهمیت دادنش به مادر و اصرار به عشق به همسر و نگاه‌های معنادار و عاشقانه او به مينا و زندگی‌اش وجه مثبت شخصیت او را برجسته‌تر می‌بینیم. نمای باز شدن در آسانسور در ساختمان در حال بازسازی در طبقه پنجم به علاوه پارگی مانتوی مینا و شال اهدایی مادر مرتضی(عزیز) از معدود ارجاعات نمادگرای فیلم است. گویا در این نما هر کدام از شخصیت‌ها ناگزیر باید نگاهی به درون استعاری خود بیندازند، شاید به همین دلیل ساده است که درست در هنگام تعمیر آسانسور، تمامی روابط بازسازی می‌شود. مینا در می‌یابد که آذر خودکشی نکرده و از تصمیم به طلاق منصرف می‌شود و آشفتگی ابتدای داستان به آرامشی خوشایند می‌رسد. باید گفت در مقام قضاوت می‌توان «کنعان» را یکی از بهترین فیلم‌های سال‌های اخیر دانست چرا که رویکرد کمال‌گرای کارگردان و عوامل فیلم و تمایل‌شان برای از دست ندادن گیشه، از کنعان فیلمی ساخته است که به نظر می‌رسد نیاز امروز سینمای بحران زده ماست. «کنعان» با آنکه چند پله از مخاطب عام بالاتر می‌ایستد و گاهی حوصله او را سر می‌برد اما می‌تواند فروش بالایی داشته باشد و احساس خوشایند تماشای یک فیلم کامل و قابل قبول از سینمای ایران را به تماشاگرش بدهد.