شهرام اقبال‌زاده*
ادبیات کودک در ایران به شکل جدی از دهه 1340 آغاز شد. در این دهه شماری از نویسندگان و تصویرگران کودک و نوجوان پدید آمدند که توانستند حرکتی متفاوت در ادبیات کودک را بنیان‌گذاری کنند. هرچند در این بین حضور مؤثر کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان را نمی‌توان در پی‌ریزی زمینه‌های ادبیات کودک نادیده گرفت. در واقع شکل‌گیری این دو نهاد به جدی‌تر شدن این قلمرو دامن زد و بعد از آن ادبیات کودک به شکل نظم‌یافته‌تر و منسجم‌تری فعالیتش را آغاز کرد و جدی‌تر پنداشته شد. البته اینکه می‌گویم جدی پنداشته شد، امری نسبی است. شاید به این خاطر که ادبیات کودک ایران امروز با طی شدن چهاردهه از عمرش همچنان در مقایسه با ادبیات بزرگسالان در حاشیه قرار دارد. در حالی که کشورهای دیگر، ادبیات کودک را به چرخه آموزشی دانشگاه‌های خود وارد کرده‌اند و از این رشته به شکل مستقل در جهت تربیت نویسندگان، شاعران و تصویرگران بهره می‌برند. در عین حال نباید از نظر دور داشت که در کشور ما نیز به خصوص در سال‌های اخیر، دست‌اندرکاران ادبیات کودک سعی کرده‌اند این حوزه را به صورت تخصصی به دانشكده‌های ادبیات وارد کنند و یا آن را به عنوان گرایشی جداگانه و مجزا در رشته ادبیات فارسی قرار دهند که این امر به همت دکتر خسرونژاد و همکارانش در دانشگاه شیراز تحقق پیدا کرده است. همچنین قرار است به زودی رشته ادبیات کودک در دانشگاه تربیت مدرس و دانشکده هنرهای زیباي دانشگاه تهران هم راه‌اندازی شود.
ادبیات کودک در ایران به شکل جدی از دهه 1340 آغاز شد. در این دهه شماری از نویسندگان و تصویرگران کودک و نوجوان پدید آمدند که توانستند حرکتی متفاوت در ادبیات کودک را بنیان‌گذاری کنند. هرچند در این بین حضور مؤثر کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان را نمی‌توان در پی‌ریزی زمینه‌های ادبیات کودک نادیده گرفت. در واقع شکل‌گیری این دو نهاد به جدی‌تر شدن این قلمرو دامن زد و بعد از آن ادبیات کودک به شکل نظم‌یافته‌تر و منسجم‌تری فعالیتش را آغاز کرد و جدی‌تر پنداشته شد. البته اینکه می‌گویم جدی پنداشته شد، امری نسبی است. شاید به این خاطر که ادبیات کودک ایران امروز با طی شدن چهاردهه از عمرش همچنان در مقایسه با ادبیات بزرگسالان در حاشیه قرار دارد. در حالی که کشورهای دیگر، ادبیات کودک را به چرخه آموزشی دانشگاه‌های خود وارد کرده‌اند و از این رشته به شکل مستقل در جهت تربیت نویسندگان، شاعران و تصویرگران بهره می‌برند. در عین حال نباید از نظر دور داشت که در کشور ما نیز به خصوص در سال‌های اخیر، دست‌اندرکاران ادبیات کودک سعی کرده‌اند این حوزه را به صورت تخصصی به دانشكده‌های ادبیات وارد کنند و یا آن را به عنوان گرایشی جداگانه و مجزا در رشته ادبیات فارسی قرار دهند که این امر به همت دکتر خسرونژاد و همکارانش در دانشگاه شیراز تحقق پیدا کرده است. همچنین قرار است به زودی رشته ادبیات کودک در دانشگاه تربیت مدرس و دانشکده هنرهای زیباي دانشگاه تهران هم راه‌اندازی شود.به هر روی، اگر بخواهیم به جست‌وجوی پیشینه ادبیات کودک برویم، ریشه‌های این نهال نوپا را می‌توانیم در ادبیات فولکلوریک بیابیم. هرچند همان‌طور که اشاره کردم، ادبیات کودک به هزار و یک دلیل در سال‌های گذشته دچار عقب‌ماندگی شده بود، اما در حال حاضر و با وجود گذشت حدود سه دهه از برپایی نظام مقدس اسلامی، ادبیات کودک دوران نوپایی و کودکی خود را پشت سر گذاشته است و با تمام نقاط ضعف و قوت می‌کوشد افق‌های تازه‌تری را درنوردد. از سویی تلاش نویسندگان، شاعران، تصویرگران و مترجمان این حوزه را نمی‌شود نادیده گرفت و از دیگر سو، هجوم اطلاعات جهانی توأم با حجم فراوانی از فرآورده‌های ادبی ما را وامی‌دارد تا کوشش‌های جدی‌تری در ادبیات کودک داشته باشیم. به نظر می‌رسد هر نویسنده یا شاعر ادبیات کودک باید پیش از هر چیز به این نکته توجه داشته باشد که کودکان و نوجوانان صرف‌نظر از اینکه عضوی از یک خانواده هستند، در درجه نخست به عنوان شهروندی ایرانی محسوب می‌شوند که ضرورت دارد به نیازهایشان پاسخ مطلوب داده شود. کتاب‌های ترجمه و کتاب‌های تاریخی هم از نیازهای این گروه محسوب می‌شوند، اما متأسفانه امروز اگرچه در دو حوزه تألیف و ترجمه رقابتی جدی با یکدیگر دارند، اما باید پذیرفت که اقبال به آثار ترجمه بیش از تألیف است و تألیف، در این ماراتن از ترجمه عقب مانده است. اخیرا مصطفی رحماندوست مطلبی در این باره گفته است که بی‌ارتباط با این مقایسه نیست. وی در گفت‌وگویی که با یکی از داوران جشنواره کتاب‌های برتر انجمن فرهنگی ناشران کتاب کودک و نوجوان داشته است متوجه می‌شود که داور آن جشنواره که اتفاقا خود نیز مؤلف بوده صادقانه اعتراف می‌کند که «به هنگام خواندن و گزینش آثار ترجمه حاضر نبودم حتی یک لحظه کتاب را کنار بگذارم، اما همین که می‌خواستم به انتخاب آثار تألیفي بپردازم، دستم با بی‌میلی به سمت آثار خودمان می‌رفت.» این نقل قول هرچند به هیچ‌وجه در صدد تحقیر نویسندگان داخلی نیست، اما یک واقعیت را یادآوری می‌کند که «نمی‌توان بر کیفیت مطلوب آثار ترجمه خط بطلان کشید.» البته خارجی‌ها در ادبیات کودک به نسبت ما پیشگام‌تر بودند و مسلما تلاش‌های مداوم‌تری انجام داده‌اند. در این میدان، نویسندگان ایرانی شایسته و عقلانی نیست که به سمت آثار حوزه ترجمه پرخاش و آن را نفی کنند، بلکه باید به تقویت خود در این حوزه بپردازند.
به افلاطون می‌گویند: عده‌ای در مذمت شما سخن می‌گویند و درباره‌تان حرف‌های نامربوط می‌زنند. شما چه پاسخی می‌دهید؟ افلاطون پاسخ داد: «من فضیلت خود را بالا می‌برم.» نویسنده باید این‌گونه باشد و این شیوه را در پیش گیرد و در ارتقای سطح دانش و فضیلت خود بکوشد. او باید در راستای تعالی اثر و نزدیک شدن به مخاطب قدم بردارد. شاید شناخت و حرکت به سمت شناسایی مؤلفه‌های ادبیات کودک آنها را در این مهم یاری کند. مباحثی چون جامعه‌شناسی، روانشناسی، مخاطب‌شناسی و... از مهم‌ترین مؤلفه‌های ادبیات کودک و نوجوان است که متأسفانه در عرصه ادبیات کودک ما کمتر رعایت می‌شود و بعضی اهالی حوزه ادبیات با آن آشنایی اندکی دارند. در حالی که مخاطب‌شناسی و لمس دنیای کودکان و نوجوانان پراهمیت‌ترین ویژگی این گروه از نویسندگان است. ادبیات ایران از دیرباز دارای سابقه و قدمتی طولانی و در عین حال درخشان بوده است. آثار ارزنده‌ای چون «کلیله و دمنه»، «هزار و یک شب»، «شاهنامه فردوسی»، «مثنوی‌معنوی»، «تاریخ بیهقی»، «سمک عیار» و علاوه بر آن ادبیات شفاهی غنی که امروز مورد توجه اروپایی‌هاست گواه این ادعاست. این آثار ظرفیت مطلوبی برای بهره‌گیری نویسندگان و شاعران ما دارد، اما شمار عناوین تألیفی با وجود غنای ادبیات کلاسیک امروز بسیار اندک است. از طرفی، مواجه شدن با کمبود تألیفات داخلی با درون‌مایه‌های ادبیات کهن نشانگر این است که مؤلفه‌هایی که پیش‌تر به آن اشاره کردم در ادبیات و به ويژه در نویسندگان ما کمتر مورد توجه قرار گرفته است. البته کم‌خوانی نویسندگان و مسأله دشواری امرار معاش تنها از طریق نویسندگی را نمی‌شود فراموش کرد، ولی در مجموع کاهلی‌ای در ادبیات کودک ایران مشاهده می‌شود.
*دبیر انجمن نویسندگان کودک و نوجوان