اگر بنا داشته باشم فیلمی از مجید مجیدی را تا انتها تماشا کنم و سر آخر با ابروان تقریبا گشاده از سالن سینما بیرون بروم( از این بابت که احتمالا سینماییترین اثر مجیدی را دیدهام) «آواز گنجشکها» را تماشا میکنم. این نوع نگاه به ساخته اخير مجیدی، به هیچ وجه موید این موضوع که «آواز گنجشکها» فیلم بسیار خوبی است و نباید از دستش داد و اینها، نیست بلکه فقط به معنای مشخصی است که در ابتدا گفتم، یعنی اولین فیلم از مجموعه آثار مجیدی که رغبت تماشایش را تا انتها مییابیم همین «آواز گنجشکها» است (البته به استثنای «بچههای آسمان» که ساده بود و دلنشین). پرداختن به مفاهیم طرح شده در فیلم احتمالا ما را به سمت غرق شدن و فریاد کشیدن مباحثی شبیه قبح طمعورزی، مذموم بودن فراموشی خدا و بیان ضربالمثلهایی مثل اینکه «مال حلال پیش صاحبش برمیگردد» و از «هر دستی بدهی از همان دست میگیری» و مفاهیمی مثل صفا، خلوص و... که به طرز مشخص و گل درشتی در سراسر فیلم نمایان است، ميبرد. اما بر خلاف آثار پیشین، مجیدی در عمق بیشتری به بیان این موضوعات که به ذات دلنشینند، میپردازد و یا به تعبیر بهتر به طرز پرداخته شدهتری بیانشان میکند. این همه شاید به دلیل طنزی است که مجیدی در سراسر فیلم جاری کرده و با استفاده از کاراکتر «رضا ناجی» در فیلم، زهر شعاردادن فیلم را گرفته است.
برای نمونه سکانس نمازخواندن ناجی در مقابل درب پارکینگ، خانه پرزرق و برق شمال شهری تهران که به طرز مشخص و واضحی شیرین است و در عین حال فارغ از هر نوع شعار، اغراق و معنازدگی حاد و گل درشتیهای معمول. جدا از نکاتی اینچنین و تک سکانسهای فیلم، باز هم طبق روال تبدیل به عادت شده كه شخصیت اصلی فیلم یک فرد روستایی، سادهدل، بیچاره، کمسواد، بیکار و بیتخصص است و دخترکی بیمار دارد که محتاج چند صد هزار تومان برای خرید سمعک برای او است و تمام داشتههایش محدود میشود به یک خانه محقر روستایی و برای دریافت قابل قبول شبکههای تلویزیون خودمان محتاج یک آنتن نیمبند است و یک در چوبی پوشیده آبی رنگ را جزو بهترین داشتههایش میداند و اگر دست بر قضا یک یخچال ساده معمولی ولی نو را در خانه ببیند تعجب میکند و بهترین هدیهای که میتواند به اعضای خانوادهاش بدهد، یک تخم شترمرغ است و...
چیزی شبیه تمام شخصیتهایی که پیش از این در فیلمهای مجیدی دیده بودیم و به خوبی میشناسیمشان؛ شخصیتهایی که در عین نداری، خلوص نیت دارند و نمیتوانند درک کنند که شهرنشینهای طماع، خودخواه، متکبر، بیخیر و غیرقابل تحمل چطور میتوانند اسم خودشان را انسان بگذارند! (همه چیز به همین شدت رو و اغراق شده، بیان شده است) پس تا اینجا چیزی نو، تازه و دندانگیر در فیلم مجیدی ندیدیم، اما تک سکانسهایی از «آواز گنجشکها» را میتوان برجستهتر دید و به نوعی به عنوان امضای مجیدی پای فیلمش تلقی کرد. جالب اینکه بخش اعظم این نقاط دلنشین در فیلم مربوط به صحنهها و سکانسهایی است که بچهها پیشبرد داستان و سکانس را در دست میگیرند. اصولا خواسته یا ناخواسته این جزئی از دنیای فیلمسازی مجیدی است. مروری اجمالی در آثار بیشتر مطرح شده او نشان از آن دارد که هر وقت تصمیم گرفته دنیای کودکان و نوجوانان را روایت کند و نمایش روابط میان آنها، دلمشغولیشان را به نمایش گذارد، بسیار موفقتر است و پرداخت بهتری از داستان، روابط و فیلمسازی را ارائه میکند و به عکس هر وقت وارد دنیای آدم بزرگها(بخوانید بزرگسالان) میشود ابروانش در هم میرود، دلش میگیرد و این ابرو در هم کشیدن و دلگرفتگی را در نوع فیلمسازیاش بروز میدهد و حسی را القا میکند که انگار تمایلی به فیلم ساختن ندارد و دست و دلش به کار نمیرود، پس کارش افت میکند و به طرز مشخصی ضعیف میشود. حتی تجربههای دلنشین مجیدی در مواجهه با آدمبزرگها (باز هم بخوانید بزرگسالان) هم به نوعی با جنبه کودکانه و زلال وجود آنها گره میخورد و دقیقا همین خصوصیتشان موجب درست و درمان در آمدن پرداخت شخصیت مثلا بزرگسال فیلم میشود.همین نوع جهانبینی مجیدی باعث شده تا در « آوازگنجشکها» سهم سکانسهای برتر به طرز مشخصی مربوط به صحنههایی باشد که کودکان داستان را پیش میبرند.
برای نمونه سکانس تلاش بچهها برای تمیز کردن آب انبار متروکه با هدف میلیونر شدن! یا بخش بینظیر شادی و شعف بچهها از به دست آوردن ماهیهایی که آرزویش را داشتند و... سر آخر شکستن ظرف حاوی ماهیها و پخش شدن ماهیها روی زمین را میتوان نام برد. سکانسهای مربوط به سوارکردن مسافر در مقابل بانک برای اولین بار که دست تقدیر(دست تقدیر به طرز واضحی از سر و کول فیلم بالا میرود) او را پیک موتوری مینامد یا سوار شدن مرد متمول در میانه اتوبان و هزار تومانی اضافهای که همان مرد به ناجی میدهد و سرآخر تبدیل میشود به گوجه سبزهای روان در آب و... همه و همه موجب شده فیلم بسیار دلچسب از آب درآید ولی از جایی به بعد تکرار از قوت ایدهها میکاهد و تبدیلش میکند به امری تکراری و بیارزش و بسیار رو و سطحی. مجیدی، مجیدی است و دنیای فیلمسازیاش مختصات مشخصی دارد، به همین خاطر «آواز گنجشکها» فیلمی است مجیدیوار که بارها پیش از این از او دیدهایم.