محمود حکیمی*
امروزه در دنیایی زندگی می‌کنیم که پژوهش و تحقیق نباید تنها به‌وسیله دانشجویان و کسانی که مشغول تالیف پایان‌نامه‌نویسی هستند انجام گیرد. به نوعی، شاید بتوان گفت تخصصی بودن این کار در دنیای امروز محلی از اعراب ندارد. گسترش علم و دانش در جهان آنقدر وسیع است که همه مردم باید در کنار کارهای شخصی خود به مطالعه و تحقیق نیز بپردازند. با اطمینان می‌توان گفت هیچ پژوهنده‌ای بدون شناخت کتاب‌های مرجع قادر به انجام و به پایان رساندن یک کار تحقیقاتی نیست. هدف یک کتاب مرجع درواقع بیان نقطه‌نظرات گوناگون و بحث گسترده و سوال‌آفرین نیست. یک کتاب مرجع فقط اطلاعات بنیادی و تاییدشده را به صورت فشرده و جامع در اختیار خواننده نمی‌گذارد و ترتیب و تنظیم کتاب‌های مرجع به نوع و موضوع مرجع بستگی دارد. به‌عنوان مثال واژه‌نامه‌ها و دایره‌المعارف‌ها عموما تنظیم الفبایی دارند اما مرجع‌های تاریخی را به ترتیب سال‌های وقایع تنظیم می‌کنند. کتاب‌های مرجع را با توجه به نقشی که در ارائه اطلاعات دارند به 2 گروه تقسیم می‌کنند.
الف- منابع و مراجع مستقل:
منابعی هستند که مراجع اصلی یا دست‌اول هم نامیده می‌شوند و پژوهنده پاسخ پرسش‌های خود را به طور مستقیم از آنها می‌گیرد. منابع مستقل شامل واژه‌نامه‌ها، دایره‌المعارف‌ها، دانشنامه‌ها، سالنامه‌ها، سرگذشت‌‌نامه‌ها، (فرهنگ شرح‌حال)، اطلس‌ها و فرهنگ‌های جغرافیایی هستند.
ب- منابع وابسته:
منابعی هستند که فقط به ارائه آدرس و مشخصات کتاب شناختی و نشریات ادواری اکتفا و در واقع مانند یک پل، جوینده را به مرجع دیگری متصل می‌کنند، از قبیل کتاب‌شناسی‌ها، فهرست مقالات، نمایه‌نامه‌ها
و چکیده‌نامه‌ها.
از آنجا که من پیش از بازنشستگی از آموزش و پرورش به مدت 17 سال در مراکز تربیت معلم و مراکز آموزشی ضمن خدمت به تدریس روش تحقیق و مرجع‌شناسی مشغول بودم با استادان بزرگواری هم برخورد داشتم، در این میان ذکر نام چند تن از پژوهشگران پرتلاش که از آثارشان در این مدت بهره فراوان بردم ضروری به نظر می‌رسد، نخستین این بزرگواران دکتر نورالله مرادی به خاطر کتاب ارزشمندی که تحت عنوان «مرجع‌شناسی و کتاب‌های مرجع» که انتشارات فرهنگ معاصر آن را در سال 1372 منتشر کرده و به راستی کتاب بسیار مفیدی است. دکتر مرادی، پیش از آن در نشریه «نشر دانش» مردادماه 1360 مقاله بسیار جالبی با عنوان «دایره‌المعارف‌ها را بشناسیم» نوشت که این مقاله برای من بسیار مفید بود. از میان دیگر استادان نیز باید دکتر عباس‌حری را نام ببرم که آثارشان در زمینه مرجع‌شناسی برایم بسیار حائز اهمیت بود. نخستین کتاب او با عنوان «مراجع و بهره‌گیری از آن» را در سال 1356 مرکز اسناد فرهنگ آسیا منتشر کرد. علاوه بر این از دکتر محمود میرسیاقی نیز باید نام برد که تاکنون آثار ممتازی در این زمینه به چاپ رسانده است که البته یکی از آنها فرهنگ‌های فارسی و فرهنگ گونه‌هاست. مقاله بهاءالدین خرمشاهی در نشریه «فرهنگ و پژوهش» که از طرف وزارت ارشاد منتشر شد نیز در تیرماه 1384 با عنوان «فرهنگ‌نگاری و دایره‌المعارف‌نویسی در سه دهه اخیر در ایران» به راستی مقاله ارزشمندی بود. البته من از کتاب‌های دیگری هم استفاده کرده‌ام که در این یادداشت‌های محدود نمی‌توان به همه آنها اشاره کرد.
* نویسنده و پژوهشگر ادبی