به اعتقاد متخصصان مسائل اجتماعی، در بین پدیده‌های جمعی در حوزه علوم انسانی، افکار عمومی گسترده‌ترین و آشکارترین آنهاست. این پدیده شگرف که با پویایی توانمند خود سرنوشت جوامع را رقم می‌زند، به موتوری می‌ماند که چرخ‌های اجتماعی را به گردش درمی‌آورد؛ ماشینی که می‌سازد، تخریب می‌کند، تند می‌رود و سر و صدا به راه می‌اندازد. افکار عمومی بخشی از تاریخ ملت‌هاست و در هر جامعه در بستر قالب‌های ارزشی، اجتماعی و فرهنگی آن جامعه شکل می‌گیرد و تحول می‌پذیرد. بنابراین ماهیت و صورت افکار عمومی از جامعه‌ای به جامعه دیگر و حتی از زمانی به زمان دیگر تفاوت دارد. با توجه به اهمیت افکار عمومی بویژه در سال‌های اخیر، مطالعه آن به عنوان یک مقوله مهم در بیشتر کشورها مورد تاکید جدی قرار گرفته، البته کشورهای توسعه‌یافته بویژه از دهه 1930 با تاسیس مراکز تخصصی و استفاده از دانشمندان علوم مختلف اجتماعی در این حوزه پیشقدم محسوب می‌شوند چرا که یکی از پارامترهای مهم در مدیریت جوامع شناخت افکار عمومی است و امروز از گذر این شناخت منافع بسیاری نصیب بهره‌برداران می‌شود بویژه اینکه در زمینه بررسی افکار عمومی نیز پیشرفتهای بسیار چشمگیری حاصل شده که خود نشانه اهمیت آن است. بنابراین امروزه شناخت «افکار عمومی» یکی از سرفصل‌های مهم مدیرت اثربخش در جهان محسوب می‌شود.
عوامل مؤثر در توجه به افکار عمومی
رشد همه‌جانبه این رشته تخصصی در سال‌های اخیر، در سطح جهان به چندین عامل بستگی دارد که به‌طور خلاصه به شرح زیر است.
1- تکنولوژی‌های پیشرفته در این حوزه
تکنیک‌های بررسی افکار عمومی روز به روز ظریف‌تر، دقیق‌تر و کاربردی‌تر می‌شود و به موازات آن پدیده افکار عمومی رشد و پیچیدگی بیشتری می‌یابد. این تکنیک‌های نوین در بررسی افکار عمومی، به افکار مردم واقعیت و وسعت می‌بخشد و گاهی آن را کنترل می‌کند. بنابراین ملاحظه می‌شود که تکنولوژی در خدمت شناخت، مهندسی و مدیریت افکار عمومی قرار می‌گیرد.
2- خوراک فراوان برای تغذیه افکار
صاحبنظران و کارشناسان معتقدند در تاریخ بشر هیچ دوره‌ای به اندازه زمان حال برای افکار عمومی خوراک وجود نداشته است. تحولات سیاسی، درگیری‌های جناحی، انتقادهای رسانه‌ای، همایش‌‌ها، میزگردهای تلویزیونی و رادیویی و مسائل زیست محیطی مثل حمل و نقل، معیشت، تورم، دانشگاه و... تاثیر بسیاری در شکل‌گیری و هدایت افکار عمومی دارد که شاید بتوان گفت یکی از مهم‌ترین دلایل آن توسعه روزافزون رسانه‌ها و نفوذ آن در جوامع باشد.
3- توجه به افکار عمومی در حوزه‌های مختلف
سیاستمداران،کارشناسان بین‌الملل، برنامه‌ریزان خرد و کلان فرهنگی، اقتصادی، نظامی و امنیتی، صاحبان صنایع، تجار و بازرگانان و... همگی برای دستیابی به موفقیت نیازمند شناخت و درک صحیح افکار عمومی هستند.
4- مسائل بین‌المللی
امروز ما در دنیایی زندگی می‌کنیم که بسیاری از رفتارهای ما وابسته به تصمیمات بین‌المللی و حتی دیگر کشورهاست، بنابراین در این جهان کسی موفق است که افکار عمومی و در کنار آن به سیاست‌های بین‌المللی توجه کند.
5- رشد فزاینده روابط اجتماعی
روابط اجتماعی در پرتو شکل‌گیری و تحولات افکار عمومی پیوسته و روز به روز غنی‌تر و مستحکم‌تر شده و ضرورت محکم‌تر شدن این روابط اجتناب‌ناپذیر شده است. به اعتقاد بسیاری، رسانه‌ها در این زمینه نقش مهمی برعهده دارند. با توجه به اینکه افکار عمومی می‌تواند در روابط اجتماعی تغییر ایجاد کند لذا شناخت آن مهم و لازم است. مثلا رسانه‌ها قادرند نوعی همکاری، همدردی و همسانی در میان مردم یک کشور و حتی جهان ایجاد کنند؛ اگر افکار عمومی به این ترتیب شکل بگیرد واقعی و مؤثرند و اگر غیر از این باشد، ویرانگر.
6- توسعه دموکراسی یا مردم‌سالاری
با گسترش دموکراسی، مراجعه به آرای عمومی، برگزاری انتخابات و رفراندوم و... اجتناب‌ناپذیر است، بنابراین برای اداره بهتر جامعه دولتمردان ناگزیر به توجه به افکار عمومی هستند.
7- توسعه نهادهای آموزشی
توسعه نهادهای آموزشی رشد افکار عمومی را به دنبال دارد، لذا توجه به آن ضروری می‌شود.
8- گسترش رسانه‌ها و ارتباطات
همانطور که در بخش‌های قبلی هم بیان شد تنوع و تعدد رسانه‌ها موجب پدید آمدن تغییرات شگرف در حوزه افکار عمومی در جهت مثبت یا منفی است، بنابراین شناخت تاثیرات رسانه‌ها ابزار پیشرفتهای در شناخت افکار عمومی است. مثلا رادیو و تلویزیون، اینترنت و روزنامه‌ها می‌توانند منعکس‌کننده نظریات جامعه، همچنین عاملی در شکل‌گیری یا هدایت افکار عمومی تلقی شوند.
9- رقابت اقتصادی
رقابت و موفقیت در عرصه‌های اقتصادی عاملی است که نیازمند توجه به افکار عمومی است و این موضوع در عرصه‌های بازرگانی و اقتصادی در هر سیستم اقتصادی موفقی امری بدیهی و ضروری تلقی می‌شود.
*رئیس مرکز افکار سنجی دفتر رئیس‌جمهور
و عضو هیأت علمی دانشگاه