آزاده صالحي
در پیشینه هنری شما همواره دو عنوان انیماتور و نقاشی به چشم می‌خورد. باتوجه به این سابقه، خود را بیشتر نقاش می‌دانید یا انیماتور؟
در پیشینه هنری شما همواره دو عنوان انیماتور و نقاشی به چشم می‌خورد. باتوجه به این سابقه، خود را بیشتر نقاش می‌دانید یا انیماتور؟من از سن پنج سالگی علاقه فراوانی به نقاشی داشتم و به تبع این علاقه نیز در سال 1337 وارد دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران شدم و به تحصیل در رشته نقاشی پرداختم. در سال‌های نوجوانی پدرم همواره به نکوهش من برای انتخاب نقاشی می‌پرداخت و شبی که مرا به‌عنوان یکی از چهره‌های ماندگار سال انتخاب کردند، دلم می‌خواست پدرم زنده بود و مرا می‌دید که بالاخره توانستم به آرزوی دیرینه‌ام، یعنی نقاشی دست یابم. من سال 1348 یعنی در زمان سربازی، کتابی با عنوان «پهلوان پهلوانان» را نقاشی کردم و به کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان دادم. در این کتاب سعی کردم با تکیه بر فرم‌ها، المان‌ها و عناصر ایرانی انیمیشني نیز با این مضمون برای کودکان و نوجوانان و به سفارش کانون بسازم.
انیمیشني که نريشن و دیالوگ نداشت. البته انیمیشن‌های من بدون نریشن و دیالوگ هستند به جز انیمیشن «زال و سیمرغ» که تنها نریشن داشت. من با ورود به عرصه انیمیشن خواسته یا ناخواسته دنیای نقاشی را برای مدتی ترک کردم که این به وقفه‌ای چندساله مبدل شد. در سال‌هایی که از نقاشی دور بودم گرایشاتی مانند فیلمسازی و تصویرگری کتاب کودک و نوجوان داشتم.هرچند هرگز تحصیلات سینمایی نکردم، اما بعد از ساخت انیمیشن«هفت شهر» سعی کردم با سینمای انیمیشن ارتباط بیشتری برقرار کنم. من در نهایت تا سال 1356 به فیلمسازی فشرده روی آوردم و تا آن سال شش فیلم هم ساختم و نزدیک به 40 جایزه دریافت کردم. جوایزی که احساس می‌کنم توانست در برهه‌های مختلف علاوه بر آوردن افتخار برای خودم، برای مملکتم نیز افتخارآفرین باشد و به مثابه سکوی پرتاب به سوی قهرمانی برای ایران به شمار رود. نکته جالب این بود که در آن سال‌ها، حداقل در 160 جشنواره خارجی به ارائه آثار انیمیشن خود پرداختم و هیچ هیات انتخابی نبود که انیمیشن‌های مرا برنگزيند.
دلیل این دست رد نزدن به انیمیشن‌های شما چه بود؟
تکنیک و نگاه تازه به دنیای انیمیشن که انیمیشن من را از جهان غرب متمایز می‌ساخت. در واقع همین نوآوری‌ها بود که مرا به عنوان یک چهره بدعت‌گذار در عرصه انیمیشن شناخته شده کرد.
درباره انیمیشن «ائتلاف» بگوئید. شما این اثر را به همراه علیرضا کاویان ساختید که در بسیاری از جشنواره‌های پویانمایی به معرض نمایش درآمد و مورد استقبال هم قرار گرفت و در قیاس با دیگر کارهایتان در این عرصه متفاوت‌تر بود.صرف نظر از اینها در این انیمیشن ضمن استفاده از 40 تابلوی نقاشی به تبیین مضامین سیاسی هم اشاره داشتید. نظر خودتان درباره استفاده از این مضمون چیست؟
می‌دانید من انیمیشن «ائتلاف» را درست زمانی که جنگ در سراسر مناطق خاورمیانه در گرفته بود، ساختم. در واقع دستمایه و تاثیر من از جنگ شکل گرفته بود اما من سعی کردم در «ائتلاف» به جای ائتلاف برای جنگیدن به مخاطب بفهمانم که برای کمک به بیماران و اصولا اشاعه صلح هم می‌توان ائتلاف کرد و باید در این راستا تلاش کنیم.
نه تنها در این انیمیشن، بلکه در تمام آثارم سعی می‌کنم تفکر دوست داشتن را به مخاطب منتقل کنم. من از پشت عینک خود چه در قالب یک نقاش و چه انیماتور همه چیز را زیبا می‌بینم. از نظر من مهم این است که جهان دائما در حال گردش است و همین موجب خوشحالی من می‌شود. به هرحال فیلم«ائتلاف» توانست جایزه هیات داوران را از آن خود کند و علاوه بر آن مورد توجه هم واقع شود. حتی فستیوال ژاپن به مناسبت ساخت همین فیلم مرا به ژاپن دعوت کرد که به خاطر نامناسب بودن شرایط روحی‌ام نتوانستم در آن جشنواره شرکت کنم.
دلیل پریشان حالی‌تان چه بود؟
افسردگی گرفته بودم. چیزی حدود یکسال؛ به‌طوری که در تمام این یکسال پشت‌بوم می‌نشستم و حتی یک خط هم نقاشی نمی‌کردم. تا این که یک روز بالاخره به این بحران پایان دادم. البته این را هم بگویم که در آن یکسال بیکار ننشستم و یک مجموعه شعر گفتم که قرار است امسال منتشر شود.
این اشعار با چه رویکردی سروده شده است؟
بیشتر شعر نو است اما واقعیتش را بخواهید چیزی مابین نظم و نثر است و به شعر نوی امروز هم پهلو می‌زند نامش را هم گذاشته‌ام «گیج و نقاشی با کلمات علي اكبر صادقي » خلاصه نتیجه آن افسردگی این‌طوری بروز کرد(خنده).
شما یکی از پیشگامان و در واقع نوگرایان تکنیک ویترای( نقاشی روی شیشه) هستید. این تکنیک ثمره رفت و آمدهای شما به اروپا در دهه 40 بود؟
من در سال 1337 وارد دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران شدم. در همان سال‌ها با آقایی آشنا شدم که قصد داشت با مشورت من به دکوراسیون داخلی منزلش بپردازد و او به من گفت: می‌دانی ویترای چیست؟ خب همان‌طور که اشاره کردم من در دانشکده، رشته نقاشی می‌خواندم و مسلم بود که می‌دانستم ویترای، تکنیکی است متشکل از سرب و شیشه‌های رنگی. حتی اغلب درهای درونی ایرانی شبه ویترای است. اما تا آن زمان همین اطلاعات را در حد دانشکده می‌دانستم و در خارج هم خودم به شخصه ویترای ندیده بودم.
به هرحال کار را شروع کردم و با خمیر و رنگ سرب ویترای کار کردم که به تبع کار من، این تکنیک در میان نقاشان مد شد. تبحر من در به‌کارگیری تکنیک ویترای تا آن جا نیرو گرفت که کلی سفارش داشتم و گاه واقعا نمی‌رسیدم برخی از آنها را انجام دهم. البته بعد از مدتی هم احساس کردم با روی آوردن دیگران به این تکنیک، حالت بازاری پیدا کرده است. بنابراین پیش از پیروزی انقلاب آن را کنار گذاشتم.
می‌توانیم علی‌اکبر صادقی را جزو هنرمندان دهه 40 بنامیم. به نظر خودتان درخشان‌ترین مولفه این دهه چه بود؟
در سال‌های 40 به یمن حضور هنرمندانی چون پرویز تناولی، حسین زنده‌رودی، فرامرز پیلارام، پرویز کلانتری و ... نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای و سقاخانه‌ای پدید آمد. به عنوان مثال تناولی با نوآوری‌‌هایش در سبک سقاخانه‌ای یا پیلارام و زنده رودی در زمینه خط نقاشی، عملکردهای درخشانی از خود به جای گذاشتند. به‌طور کلی در آن دهه که اشاره کردید، هنرمندان بااستعدادی درخشیدند و ظهور کردند. البته ناگفته نماند که در حال حاضر هم همین موج مطلوب در میان هنرمندان به چشم می‌خورد. خوشبختانه در سال‌های اخیر، نقاشی ما بیش از پیش در منطقه پذیرفته شده و به هر حال ایران را جزو کشورهای هنرپرور می‌دانند. خاصه، زنان نقاش که فعالیت‌هایشان در این سال‌ها چشمگیرتر بوده است.
در همان دهه منظورم سال‌های 40 است، اغلب هنرمندانی که شما به آنها اشاره کردید، فارغ‌التحصیل یا دانش آموخته دانشکده هنرهای زیبا بودند و بعد از اتمام تحصیلات به اروپا سفر مطالعاتی داشتند. فکر میکنید بسترسازی دانشکده‌ای چون هنرهای زیبا در تربیت و درخشش هنرمندان آن زمان نقش داشت یا سفرهای آنها؟
طبعا مسافرت نقش مهمی در ایجاد دیدگاه‌های تازه در هنرمندان دهه 40 داشت. فراموش نکنیم حتی «کمال‌الملک» با سفر به اروپا توانست زیبایی‌ها و ظرافت‌های به کار رفته در آثار نقاشی اروپاییان را دریابد و اصلا از وجود این همه تنوع حیرت‌‌زده شده بود. خود من هم هنوز با وجود این که گاهی به خارج از کشور سفر می‌کنم، هنگام برگشتن از دیدن این آثار زیبا متعجب و گاه خجالت‌زده هستم و آرزو می‌کنم، ای کاش در ایران هم روزی فرا رسد که بتوانیم چنین آثاری را با این ویژگی‌ها، خلق کنیم. درست است که دانشگاه نیز تاثیری در تبلور این استعدادها داشت، ولی من همیشه به این مساله معتقدم که بهتر است به جای اعطای جوایز نقدی در جشنواره‌های هنرهای تجسمی، هنرمندان برگزیده را برای سفرهای مطالعاتی به اروپا اعزام کنند. بازدید هنرمندان از موزه‌های جهانی مسلما در نوع جهان‌بینی آنها و انتقال این مفاهیم به نقاشی خودمان تاثیرگذار خواهد بود.
شما همان طوری که بیان کردید پیش از انقلاب به تصویرگری کتاب «پهلوان پهلوانان» پرداختيد که در واقع نخستین کار شما در این عرصه هم بود. با توجه به این سابقه و آشنایی، فکر میکنید انتظاراتی که باید از تصویرگری امروز داشته باشیم، دریافت می‌شود؟
ببینید، پس از پیروزی انقلاب وقفه‌ای در عرصه انیمیشن و تصویرگری به وجود آمد، ولی بعد از آن هنرمندان شروع به کار کردند و اتفاقا آثار خوبی هم ارائه دادند. بویژه وجود انجمن تصویرگران کتاب کودک و نوجوان در شکوفایی تصویرگری ما سهم زیادی دارد اما من معتقدم تلویزیون باید یک کانال خود را به هنر اختصاص دهد. حتما هم نباید هنر نقاشی صرف باشد بلکه در تمام زمینه‌ها بویژه انیمیشن که قابلیت‌های مطلوبی در این زمینه داریم.
ولی متاسفانه همچنان شاهد پخش انیمیشن‌های نازل چینی از تلویزیون هستیم. حتی رسانه‌ها هم نسبت به هنر بی‌‌توجه هستند و آنطور که باید نمی‌کوشند. در حالی که باید کودکانمان را از همان کودکی به خوب دیدن عادت دهیم. در خارج از کشور از کودکی، دانش‌آموزان را به موزه‌ها می‌برند. حالا ممکن است بگویید در آن سن و سال که کودکان چیزی از هنر دریافت نمی‌کنند. درست است، اما همین نگرش سطحی آنها باعث می‌شود، خوب دیدن در آنها نهادینه شود.
فکر میکنید نقاشی ایران با چند هزار سال قدمت تاریخی درخشان توانسته است به استانداردهای جهانی نزدیک شود؟ و اگر پاسختان مثبت است، این قرابت چقدر با حفظ هویت فرهنگی توأم بوده است؟
نه زیاد. درست است که باید فرهنگ و هنر خودمان را صادر کنیم اما در عین حال توجه هم داشته باشیم که ما ناگزیر از روابط با جهان خارج هستیم و این مساله در پیشبرد هنرمان اهمیت دارد. البته نقاشی‌های خوبی هم داریم که فروش آنها در حراجی‌های معروف دنیا گواه این ادعاست. اگرچه به قول برخی از منتقدان، این حراجی‌ها و نقاشی‌ها، معیار هنر ایران نیست. شاید به این خاطر که اعمال سلیقه در این حراجی‌ها و انتخاب آثار صورت می‌گیرد. حتی شنیده‌ام برخی از هنرمندان در این حراجی‌ها به خریداری آثار خودشان می‌پردازند و کارمزد گردانندگان حراجی را هم می‌دهند. متاسفانه همین مساله باعث شده تا خیلی از هنرمندان جوان به کارخود غره شوند.
با وجود اینکه شما در طول سال‌ها فعالیت هنری تمام سبک‌های نقاشی را کار کرده‌اید، منتقدان هنر، شیوه کار شما را نوعی سوررئالیسم ایرانی تلقی می‌کنند. خودتان چقدر این ویژگی را می‌پذیرید؟
تا حد زیادی قبول دارم که سوررئالیسم من با سوررئالیسم فرنگی تفاوت دارد و بیشتر رنگ و بوی بومی به خود گرفته است. در واقع من تلاش خود را کردهام تا با دیدگاه خاصی به این سبک دست یابم. سبکی که من به آن رسیدم و شما نام سوررئالیسم ایرانی به آن می‌دهید، در عین حفظ ویژگی ایرانی بودن، راحت و روان است.
حال که صحبت به حفظ المان‌های ایرانی در نقاشی‌تان کشیده شد، کمی هم درباره گرایش‌تان نسبت به جنگاوران و دلاوران باستانی بگویید. حتی منتقدی درباره این شیوه کار شما اعتقاد دارد، انگار «صادقی» چهره خود را در صورت این جنگاوران نقاشی می‌کند؟
اساسا این علاقه‌مندی به تصویرکردن عناصر بومی از کودکی در من وجود داشت. من از آن زمان عاشق نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای و سقاخانه‌ای بودم. درباره دستمایه قرار دادن جنگاوران باستانی در آثارم هم باید بگویم، این اعتقاد شخصی من در زندگی است که آدم باید در این دنیا برای همه چیز بجنگد. از همان آغاز به دنیا آمدن برای غذاخوردن، عشق، وطن و آرمان‌هایش. من سعی کردم حدوسط اینها را انتخاب کنم. همیشه نظرم این بوده که تجاوز به حقوق دیگران باید از بین برود و این هنرمند است که رسالت اصلی‌اش، نشان دادن خوبی‌ها به مخاطب است.
با این تفاسیر قرار دادن سیبهای رنگارنگ روی سر یا مقابل صورت این جنگاوران هم باید در نقاشی‌های شما نمادی از مفاهیم مختلف باشد؟
همین‌طور است. من با تصویرکردن سیبهای «آبی» قصد داشتم به مفهوم آزادی برسم. سیب «سبز» که نماد بکر بودن است یا سیب «سیاه» علامت خشونت یا «زرد» علامت روحانیت و «قرمز» علامت عشق. ببینید به نظرم اصلا نصیحت کردن جوانان بویژه آنهایی که به نقاشی علاقه‌مندند جایز نیست و فکر می‌کنم آدم باید خودش راه‌های صحیح را پیدا کند. من نیز به تبع این ادعا سعی کردهام در این سال‌ها، آرمان خودم را در نقاشی‌هایم نشان دهم. بویژه اینکه اعتقاد دارم هنرمند باید متکی به کار و کار و کار و مطالعه باشد با تفکر گسترده و باز من علاوه بر نقاشی انواع کارها، از تعمیر بخاری و تلویزیون، سیم‌کشی برق، لوله‌کشی، گریم و... را بلدم و هر یک را به فراخور نیازهایم تجربه کردهام. زیرا فکر می‌کنم هنرمند باید تمام کارها را در زندگی بیاموزد.