حسن بهشتی‌پور*:
برای ارزیابی و تحلیل دقیق تحولات قفقاز پس از ارائه آیین سیاست خارجی جدید روسیه که در 25 تیرماه 1387 یعنی کمتر از یک ماه قبل از حمله گرجستان به اوستیای جنوبی تصویب شد لازم است به نکات زیر توجه دقیق شود:
1- بررسی سیاست خارجی هر کشور و بویژه روسیه تحت تاثیر مستقیم تحولات داخلی آن کشور است، به همین دلیل نمی‌توان سیاست خارجی روسیه را بدون در نظر گرفتن تحولات داخلی این کشور و منطقه‌ای و بین‌المللی ارزیابی کرد.
2- توجه راهبردی روسیه به جهان و بویژه جمهوری‌های پیرامونی این کشور که به عنوان مناطق خارج نزدیک از سوی روس‌ها معرفی می‌شوند، به مثابه یک زیرسیستم امنیتی منطقه‌ای افزایش یافته است. در این میان با توجه به فضای امنیتی- راهبردی پس از اقدام نظامی روسیه برضد گرجستان در هشتم آگوست2008 گرایش سیاست خارجی روسیه به متغیرهای سیاسی- امنیتی در مناسبات با غرب را می‌توان در قالب راهبرد کلان توازن استراتژیکی مطلوب روسیه در قبال مقابله با یکجانبه‌گرایی آمریکا بعد از بوش تلقی کرد.
3- باید این واقعیت را در نظر گرفت که آنچه به عنوان آیین سیاست خارجی روسیه در سایت رسمی رئیس‌جمهوری این کشور در اینترنت منتشر شده است، الزاما آنچه که به مورد اجرا گذاشته می‌شود نیست ولی می‌توان گفت تا حدود زیادی به آرمان‌ها و اهداف اعلانی مقام‌های کرملین نزدیک است به همین دلیل باید به آنها توجه دقیق داشت.
سند جدید، مکمل و توسعه‌دهنده دکترین قبلی است که در تاریخ 28 ژوئن سال 2000 از سوی پوتین مورد تایید قرار گرفته بود. ضرورت تدوین ویرایش جدید دکترین نظامی روسیه، از این رو به وجود آمد که پس از تایید دکترین کنونی در سال 2000 میلادی، تغییرات آشكاري در اوضاع جغرافیایی - سیاسی و نظامی - سیاسی و ماهیت تهدیدات امنیتی برای روسیه رخ داد. امروز مسائلی که در برابر روسیه قرار دارد، باگذشته تفاوت اساسی یافته است. ضمن آنکه سیستم اداره دولتی، سطح اجتماعی- اقتصادی توسعه روسیه و پتانسیل اقتصادی آن نیز تغییر یافته است. با ارزیابی آنچه که منتشر شده و در دو ماه اخیر به مورد اجرا درآمده است، می‌توان گفت تغییراتی قابل توجه در جهت‌گیری سیاست خارجی روسیه در پیش است که مهم‌ترین آنها در محورهای زیر خلاصه می‌شوند:
1- تأکید بر اینکه باید نقش روسیه در روند مسائل جهانی افزایش پیدا کند.
2- سیاست جهانی دچار تغییرات اساسی شده که بر روابط بین‌الملل تاثیر مستقیم داشته بنابراین روسیه باید در این میان نقش مهم‌تری ایفا کند.
3- در جهان کنونی از نگاه روسیه رویارویی ایدئولوژیک و میراث جنگ سرد کنار گذاشته شده است.
4- روند جهانی‌سازی با چالش‌هایی جدی روبه‌رو است که غرب از قبول مسؤولیت آن سر باز می‌زند.
5- کنارگذاشتن مفهوم «دشمن» و به جای آن استفاده از کلماتی همچون رقابت و همکاری در برابر غرب.
6- دفاع از اصول حقوق بین‌الملل و ممانعت از برخوردهای یکجانبه‌گرایانه.
7- نظم نوین جهانی که در حال شکل‌گیری است و روسیه قصد دارد فعالانه در این روند تاثیرگذار باشد.
8- جهت‌گیری در سیاست خارجی در درجه اول متوجه همکاری با جمهوری‌های پیرامونی روسیه است اما بر همکاری و تعامل با اروپا و آمریکا تأکید شده است. با این تفاوت که در دوره جدید، روسیه به مناسبات با کشورهای خاورمیانه، آفریقا و آمریکای لاتین توجه بیشتری نشان می‌دهد.
نتایجی را که از این اصول هشت‌گانه می‌توان استنباط کرد به شرح زیر است:
1- غربی‌ها امیدوار بودند مدودف در مقایسه با پوتین، به دلیل آنکه سابقه همکاری با «کا.گ.ب» را نداشته و جوان‌تر از پوتین است، تعامل بیشتر و بهتری با غرب برقرار کند. در حالی که سیاست او که بر اساس دکترین جدید روسیه شکل گرفته است، نشان می‌دهد جهت‌گیری سیاست خارجی روسیه به سمت رقابت بیشتر با غرب حرکت می‌کند.
2- تأکید بر دفاع از منافع ملی روسیه در برابر غرب با حفظ اصول بین‌المللی در روابط، از اصولی است که بدون شک مناسبات روسیه با آمریکا را در سال‌های آتی تحت تاثیر قرار خواهد داد.
3- در این سند هرچند مسکو اعلام آمادگی کرده تا از انتقادات خود نسبت به غرب بکاهد و دیپلماسی نرم‌‌تری را در پیش گیرد و به سمت پیشنهادهای جدید برای گفت‌وگو و همکاری‌های سازنده روی آورد، ولی در همین حال در سند راهبردی سیاست خارجی جدید روسیه تأکید شده مسکو حاضر به دادن امتیازهای یکجانبه به آمریکا نخواهد بود. این یعنی همان چیزی که در گرجستان و به رسمیت شناختن اوستیا در برابر به رسمیت شناختن استقلال کوزوو از سوی آمریکا و متحدانش شاهد بودیم.
3- روسیه به موازات افزایش فشار آمریکا که جلوه بیرونی آن را در ماجرای استقرار سپر دفاع موشکی در شرق اروپا شاهد آن هستیم و نیز گسترش نفوذ ناتو به حوزه حیاط‌خلوت روسیه در جمهوری‌های شوروی، همه امکانات خود را بسیج کرده تا مانع توسعه نفوذ آمریکا در اروپا شود. به همین منظور مسکو براساس سند راهبردی جدید خود جهت‌گیری سیاست خارجی روسیه را به سمت حیاط خلوت آمریکا در آمریکای لاتین و خاورمیانه سوق داده است. ضمن آنکه تلاش می‌کند نقش فعال‌تری را در معادلات آفریقا ایفا کند.
4- برای آنکه روسیه بتواند در خاورمیانه نقش فعالی ایفا کند بی‌تردید به همکاری‌های ایران نیاز مبرم دارد، مهم آن است که ایران بداند چگونه اعتماد روس‌ها را جلب کند.
5- آن بخش از جزئیات منتشر شده از این سند نشان می‌دهد که روسیه قصد درگیری و تقابل با غرب بویژه آمریکا را ندارد اما می‌کوشد براساس منافع ملی خود رویکرد سیاست خارجی خود را نیز در مقایسه با قبل تغییر اساسی دهد.
6- در سند دکترین سیاست خارجی روسیه، رویکرد امنیتی این کشور در قالب چندجانبه‌گرایی راهبردی تعریف شده است. در نگاه دولتمردان روسیه، در جهان امروز نظام تک‌قطبی مفهومی ندارد و در حال حاضر نظام بین‌الملل چندقطبی است. نکته مهم در این است که این قطب‌ها تعریف نشده‌اند و مشخص نیست نحوه تعامل روسیه با این قطب‌ها چگونه خواهد بود.
7- نخبگان سیاسی- امنیتی روسیه به این جمع‌بندی راهبردی رسیده‌اند که روسیه برای برخورداری از وضعیت متناسب سیاسی- اقتصادی باید تحولات اساسی در مسائل ژئوپلتیک، اقتصادی و سیاسی- نظامی بین‌الملل را مدنظر قرار دهد. این رهیافت به دلیل تغییر اساسی در ماهیت تهدیدها از بین‌المللی به منطقه‌ای - بین‌المللی، موضع‌گیری‌های خاص روسیه را در قبال مناطق امنیتی در جهان می‌طلبد. نمونه بارز این نحوه برخورد را در ماجرای جنگ در اوستیای جنوبی و بعدا گسترش آن به گرجستان توسط روسیه شاهد بودیم.
8- در سند جدید روسیه بر این مساله تاکید می‌شود که علت اصلی بسیاری از بی‌ثباتی‌های بین‌المللی، عوامل زیست‌محیطی و انرژی در مناطق ژئواستراتژیک است و حضور فزاینده امنیتی بازیگران رقیب نظیر آمریکا و کنترل منابع انرژی درمنطقه خلیج‌فارس می‌تواند چندجانبه‌گرایی راهبردی مطلوب روسیه را دچار تهدید جدی کند.شاید به همین دلیل، روسیه تحقق ایده تشکیل اوپک گازی را دنبال می‌کند و درشروع کار با تشکیل تروئیکای گاز با مشارکت ایران و قطر تلاش دارد از عامل انرژی به عنوان اهرم مناسبی برای چانه‌زنی در برابر غرب استفاده کند.
مهم‌ترین تهدیدات ملی از نگاه روسیه
به باور طراحان آیین امنیتی و نظامی روسیه که مکمل آیین سیاست خارجی این کشور به شمار می‌رود، مسکو برای رسیدن به اهداف خود با هشت تهدید جدی روبه‌رو است:
1- استقرار سپر دفاع موشکی در چک و لهستان
2- گسترش ناتو به اوکراین و قفقاز
3- اختلاف مرزی با دیگر کشورها بویژه اوکراین و جمهوری‌های بالتیک
4- امنیت انرژی، زیرا مقامات عالی ناتو مایل‌اند که افزایش قیمت منابع سوختی را به نوعی تهدید روسیه برضد غرب و بویژه اروپا بشمار آورند.
5- استفاده از سلاح هسته‌ای وگسترش سلاح کشتارجمعی بویژه بوسیله گروه‌های تروریستی که می‌توانند به مراکز هسته‌ای نفوذ کنند.
6- احتمال وقوع مناقشات نظامی با دیگر کشورها، زیرا قدرت‌های برتر جهان آشکارا سعی در جهش کیفی برای دستیابی به سلطه نظامی- فنی دارند.
7- گروه‌های قومی مسلح در داخل روسیه که تمایلات جدایی‌طلبی را ترویج می‌دهند.
8 – گروه‌های ناراضی غرب‌گرا مانند حزب روسیه دیگر که به‌شدت از سوی آمریکا حمایت می‌شوند.
راهکارهای روسیه برای مقابله با تهدیدهای فوق
نخستین وظیفه نیروهای مسلح و دیگر نیروها برای مقابله با تهدیدهای موجود برضد روسیه عبارتند از:
1- آماده‌باش برای انجام ماموریت‌های نظامی در مناقشات مسلحانه محلی.
2- طراحی و اجرای عملیات ضدتروریستی.
3- بسیج شدن برای انجام جنگ‌های گسترده منطقه‌ای. (برای اجرای این سه بند روسیه اخیرا بودجه نظامی خود را به نحو قابل توجهی افزایش داده است.)
4- از آنجایی که برای کشورهای مقتدر جهان(از جمله روسیه، چین و آمریکا) تهدیدات مشترکی وجود دارد که می‌توان این تهدیدات را با تلاش‌های مشترک خنثی کرد، همراه‌سازی و تنظیم متقابل دکترین‌های نظامی با کشورهای مختلف و ازجمله در زمینه مبارزه با تروریسم ضرورت دارد.
5- تقسیم حیطه‌های مسؤولیتی بین ناتو و سازمان امنیت و همکاری اروپا با روسیه نیز ممکن است، زیرا تهدیدهای فراملیتی، نیازمند ایجاد مکانیزم‌های فراملیتی برای مقابله با آنها است.
جایگاه سلاح‌های هسته‌ای
ازمنظر تدوین‌کنندگان آیین سیاست‌خارجی روسیه، جنگ‌های آینده تنها با استفاده ازسلاح معمولی بسیاردقیق با وجود تهدید دائم به استفاده از سلاح هسته‌ای، انجام خواهد شد. برای روسیه، در وضعیت فوق‌العاده نامتعادل نیروها در تمامی جهات استراتژیک، سلاح هسته‌ای مهم‌ترین و قابل‌اطمینان‌ترین ابزار استراتژیک جلوگیری از تجاوز خارجی و تامین دفاع امنیتی خود معرفی شده است. درعین حال این سند تاکید دارد که با وجود ماهیت جدید تهدیدها، نمی‌توان درباره سلاح هسته‌ای مطلق‌گرایی کرد. تکیه بر اینکه «تا زمانی که سلاح هسته‌ای وجود دارد، امنیت روسیه تضمین شده است»، به‌طور کامل پاسخگوی وقایع امروز نیست. این سلاحی جامع نیست، چرا که از آن نمی‌توان به عنوان مثال در مناقشاتی نظیر آنچه که در گرجستان اتفاق افتاد، استفاده کرد. تدوین‌کنندگان آیین نظامی روسیه از جمله محمود قاریف معتقدند: «پتانسیل هسته‌ای را باید حفظ کرده و افزایش داد اما به‌طور همزمان باید به توسعه نیروهای کلی، نیروهای هوایی، دریایی و پیاده نظام نیز توجه داشت. با توجه به پهناور بودن قلمروی روسیه و احتمال پدیدار شدن دشمنانی در شرق و جنوب درآینده که عملیات زمینی را ترجیح می‌دهند، روسیه بدون گروه‌های قوی نظامی نمی‌تواند از پس چنین اوضاعی برآید.» با درنظرگرفتن این خط مشی بخوبی می‌توان دریافت چرا روسیه در دو ماه اخیر هم به استقرار موشک‌های کوتاه‌برد در کالین‌گراد توجه کرده است و به پرواز درآوردن هواپیماهای استراتژیک دور‌برد خود تاکید دارد. این اقدامی نیست که روسیه برای تجدید‌نظر کردن آمریکا درباره استقرار طرح سپر دفاع موشکی، انواع سلاح‌های متعارف و غیر‌متعارف خود در بخش های داخلی و خارجی، انجام داده باشد.
*كارشناس ارشد مسائل بين‌الملل