مهدی طاهرخانی: بررسی و واکاوی در تاریخ تیم‌های خصوصی در فوتبال ایران بیان‌کننده این واقعیت است که بنگاه‌های خصوصی هرگز برای کسب درآمد پا به فوتبال نمی‌گذارند و در اکثر موارد در قبال خرج کردن پول در فوتبال،به دنبال اهداف دیگری هستند. از اواخر دهه 60 که برای نخستین بار یک تیم به صورت خصوصی داعیه تیمداری کرد تا امروز نزدیک به 10 تیم وارد این کارزار شدند و بدون استثنا پایان همه آنها یک‌گونه بود؛ نادم و پشیمان از اینکه وارد فوتبال شدند. در این مطلب به تاریخچه بعضی از این تیم‌ها می‌پردازیم و این موضوع که چرا سرمایه‌دار‌ها کمتر وارد تیمداری واقعی در کشورمان می‌شوند. در اواخر دهه 60 پورا از نخستین تیم‌هایی بود که به صورت خصوصی اداره می‌شد و مالک آن ادعا می‌کرد می‌خواهد این تیم را در تاریخ فوتبال ایران ماندگار کند اما آنها هرگز به هیچ عنوانی در فوتبال ایران دست پیدا نکردند. تیم پورا در سال 1375 به بهانه ناکامی و در اصل به خاطر مشکلات مالی صوفیانی ورشکسته و تعطیل شد. با نابودی پورا، فوتبال ایران در حقیقت کیانش را هم از دست داد. کیان که یک باشگاه سازنده به حساب می‌آمد به بهانه بی‌پولی امتیازش را به پورا فروخت اما پورا که بیشتر قصد تبلیغ خودش را داشت تا چیز دیگر نابود شد تا به همین سادگی یک تیم سازنده در فوتبال ما نابود شود.
استقلال اهواز یک نمونه کامل شکست‌خورده
اما سوای پورا که به‌رغم جاه‌طلبی مالکش نتوانست چندان دوام بیاورد، استقلال اهواز داستان متفاوتی داشت. این تیم جنوبی از پرطرفدارترین تیم‌های استان خوزستان به شمار می‌رود و سابقه زیادی را در فوتبال ایران دارد.آنها حتی بازیکنان بزرگی را به فوتبال ایران تزریق کردند اما مشکلاتی مثل بی‌پولی و عدم حمایت اسپانسرها موجب شد مالکیت این تیم که پیش از این در اختیار یکی از گویندگان خبر تلویزیون بود به برادران شفیع‌زاده برسد. این دو برادر متمول که در کار تجارت بودند در سال‌های ابتدایی بازیکنان زیادی را جذب استقلال اهواز کردند.حتی در سال 1385 به یک‌قدمی قهرمانی در لیگ برتر هم رسیدند اما اشتباه کمک‌داور در بازی با مس کرمان موجب شد آنها در هفته یکی مانده به آخر لیگ ششم کم بیاورند تا سایپا در آن سال جام را از آن خود کند. کم‌کم مشکلات مالی مالکان این تیم موجب شد استقلال اهواز مسیر قهقهرایی را پیش بگیرد. این تیم سازنده به علت همین مشکلات که حتی موجب شده بود مالک این تیم به خاطر مشکلات مالیاتی در دوبی مستقر شود و اجازه حضور در ایران را نداشته باشد،سرانجام از لیگ برترسقوط کرد و حتی به لیگ دسته دو هم رفت. حالا فولاد تیم اول خوزستان است و استقلال خوزستان دیگر تیم آبی‌پوش اهوازی‌ها ارتباطی به استقلال اهواز قدیمی و ریشه‌دار ندارد. پس از پورا، استقلال اهواز دومین تیمی بود که با داعیه خصوصی‌سازی آمد و پایانی حزن‌انگیز داشت.
استیل‌آذین نمونه کامل ورشکستی
حسین هدایتی به واسطه نام استیل‌آذین در فوتبال ایران شناخته شد. بچه‌محل سابق علی پروین به کمک او و با قیمت 800 میلیون تومان امتیاز تیم اکباتان را خرید. استارت آنها به گونه‌ای بود که تصور می‌شد آمده‌اند که تا ابد بمانند. خرید‌های نجومی، جذب ستاره سایر تیم‌ها، استخدام مربیان بزرگ خارجی و داخلی همه و همه آیتی بود از اینکه توپ استیل‌آذین پرتر از دیگر تیم‌های خصوصی ایران است اما هر چه نام این شرکت و اسم مالکش مشهور شد آنها نتوانستند در این فوتبال به عنوانی دست پیدا کنند، دریغ از یک عنوان و افتخار. حالا استیل‌آذین جایی در تیم‌های لیگ برتری ندارد و دیگر به مثابه سابق پول درشتی در آنجا هزینه نمی‌شود. کارشناسان حوزه اقتصاد اعتقاد داشتند از ابتدا هم حسین هدایتی به دنبال تیمداری دائمی نبود. او برای تبلیغات بنگاه اقتصادی‌اش پیش آمد و در مواردی هم مشمول تخفیف مالیاتی شد. اما سرانجام پس از هزینه کردن 30- 20 میلیارد تومان ترجیح داد این تیم را از تهران منتقل کند. اگرچه استیل‌آذین هنوز مثل پورا کاملا نابود و نیست نشده اما این سرنوشت برای او چندان دور از دسترس نیست.
راه‌آهن و بابک زنجانی و هزینه برای فوتبال
پس از حسین هدایتی این بار نوبت به یک تاجر دیگر رسید که وارد گود فوتبال شود. بابک زنجانی که تا آن روز یک نام ناشناخته در بین اهالی رسانه بود با خرید امتیاز راه‌آهن به قیمت 4 میلیارد تومان، نامی برای خود دست و پا کرد البته فعالیت‌های اقتصادی او موجب شده بود مردم شناخت بیشتری از او پیدا کنند. زنجانی برخلاف هدایتی چندان ریخت و پاش به راه نینداخت اما هدف او از حضور در فوتبال چه بود؟ صادق رئیسی‌کیا که مدیرعامل تیم راه‌آهن سورینت محسوب می‌شود در بدو حضور بابک زنجانی در این تیم در مصاحبه‌ای با خبرنگاران عنوان کرد دلیل حضور تیم آنها در فوتبال به تبلیغات مربوط می‌شود. رئیسی‌کیا مدعی شد اگر آنها بخواهند نام سورینت و دیگر شرکت‌های تحت مالکیت بابک زنجانی را از تلویزیون و دیگر رسانه‌ها تبلیغ کنند قطعا پولی بیشتر از تیمداری در لیگ برتر باید هزینه کنند. مضاف بر این، آنها همانند استیل‌آذین مشمول معافیت‌های مالیاتی هم شدند اما اکنون مالک این تیم در بند است و طبق گفته رئیسی‌کیا با مجوز قوه قضائیه، بزودی راه‌آهن سورینت به فروش می‌رسد. البته جای شکرش باقی است که هنوز راه‌آهن در لیگ برتر باقی‌مانده و برخلاف دیگر تیم‌های ورشکسته، به نابودی کامل نرسیده است.
پدیده آخرین پدیده خصوصی‌ها
شرکت توسعه بین‌المللی صنعت گردشگری پدیده شاندیز در ابتدای سال گذشته تصمیم گرفت در فوتبال ایران سرمایه‌گذاری کند. آنها پارسال امتیاز تیم مس سرچشمه کرمان را خریدند و در چشم‌بر هم زدنی موفق به صعود به لیگ برتر ایران شدند. با توجه به خوشنامی و حجم دارایی‌های این شرکت به نظر می‌رسد آنها مسیر روشن‌تری را نسبت به دیگر تیم‌های خصوصی در ایران خواهند داشت. در ابتدای فصل و قبل از اینکه صعود این تیم به لیگ برتر قطعی شود، برخی اهالی رسانه گمانه‌زنی کردند در صورت صعود، قطعا مالکان این تیم متمول مشهدی، سراغ مربیان و بازیکنان دانه‌درشت فوتبال ایران می‌آیند تا با هزینه زیاد قهرمان ایران شوند اما برخلاف گمانه‌زنی‌ها، آنها در ابتدای راه علیرضا مرزبان را به عنوان مربی استخدام کردند و با همین انتخاب بعید به نظر می‌رسد دست‌کم برای سال اول قصد هزینه زیاد را داشته باشند. پدیده به عنوان آخرین تیمی در فوتبال ایران شناخته می‌شود که با هزینه بخش خصوصی پا به آوردگاه فوتبال تمام دولتی ما گذاشت.قطعا هدف اصلی مالکان این بنگاه تجاری،در گام نخست تبلیغ نام برندشان است اما شاید استفاده از تجربه تلخ استقلال اهواز و استیل‌آذین موجب شود آنها مسیر عاقلانه‌تری را برای ماندگاری انتخاب کنند. فضا برای کسب درآمد در فوتبال ما فعلا مهیا نیست و اگر مردان متمول ما قصد ماندگاری در فوتبال را دارند چاره‌ای ندارند جز هزینه کردن عقلانی و بدون ریخت و پاش‌های آنچنانی. شموشک نوشهر یک نمونه کاملا موفق در این راه بود.