اميرحسين كبيري**
اوباما درحالی کلید خانه شماره 1600 خیابان پنسیلوانیا را در دست خواهد گرفت که با انبوهی از مشکلات در خاورمیانه مواجه است. او باید به این نکته توجه داشته باشد که روندهای سیاسی و امنیتی در سطح جهانی، رابطه تنگاتنگی با امنیت در خاورمیانه دارد. دیدار بوش و اوباما پس از پیروزی نامزد دموکرات‌ها در کاخ‌سفید 2 ساعت به طول انجامید. اگرچه جزئیات این دیدار منتشر نشده است اما انتظار می‌رود بحران اقتصادی ایالات متحده که به اروپا و شرق آسیا نیز کشیده شده و البته جنگ در عراق و افغانستان محورهای اصلی این دیدار بوده باشند.
بدون تردید، آشفتگی مالی در بازارهای اقتصادی آمریکا و ورشکسته‌شدن بسیاری از بانک‌ها و بنگاه‌های اقتصادی این کشور، نتیجه سیاست‌هایی است که نومحافظه‌کاران در طول هشت سال زعامت‌شان بر کاخ‌سفید به جامعه آمریکایی و در کنار آن جامعه جهانی تحمیل کرده‌اند. از جنگ جهانی اول به این‌سو، جهان به‌سوی اقتصاد متکی به نفت حرکت کرد، از این‌رو، خاورمیانه در امور سیاست جهانی نقشی محوری یافت. بعد از جنگ جهانی دوم، آمریکا به عنوان جانشین بریتانیا و فرانسه در منطقه، نقشی محوری یافت، هرچند برای انگلستان نیز نقشی در حد شریک کوچک‌تر در نظر گرفته شد. اگرچه در چارچوب جدید آمریکا، روح سیستم بریتانیا برای اداره کشورهای نفت‌خیز عربی حفظ شد اما چنین مقرر گردید که این کشورها، تحت دولت‌های به‌ظاهر ملی اداره شوند ولی از قدرت برتر منطقه تبعیت کنند. دولت نیکسون با تکمیل این طرح و تعمیم آن به کشورهای غیرعرب (مانند ایران در زمان حکومت پهلوی دوم)، مقدمات سلطه کامل بر خاورمیانه را فراهم آورد.
بعد از برچیده‌شدن دیوار برلین به‌عنوان نماد نظام دوقطبی بلوک شرق و غرب، ایالات متحده به تدوین استراتژی جدیدی در سیاست خارجی خود پرداخت. ورود نئوکان‌ها به قدرت در سال 2000 میلادی بستر را برای نظم نوین جدیدی که با محوریت آمریکا تعریف شده بود، هموار کرد بویژه آنکه این گروه از جمهوریخواهان، «مداخله گرایی نظامی» را یکی از اصول این نظم قرار دادند. ایالات متحده به منظور ایجاد نظم هژمونیک و برتری در نظام بین‌الملل، اهداف راهبردی خود را در قالب «تشکیل خاورمیانه بزرگ» شامل آسیای میانه، جنوب‌غربی آسیا و شمال آفریقا متمرکز ساخت. از این‌رو؛ سیطره بر افغانستان، عراق، سوریه، لبنان و سایر کشورهای کوچک خاورمیانه در اولویت اجرایی این طرح قرار گرفت. در همین راستا، کالین پاول، وزیر وقت خارجه و یکی از اعضای ارشد بنیاد «امریکن اینتر پرایز» در 12 سپتامبر 2002 اعلام کرد «آمریکا از انجام پاره‌ای اصلاحات سیاسی، اجتماعی و نیز اصلاح نظام آموزشی در کشورهایی مانند عربستان سعودی، لبنان، الجزایر و یمن حمایت می‌کند و از مبارزات شهروندان منطقه برای کسب آزادی‌های سیاسی و استقرار دموکراسی پشتیبانی به عمل می‌آورد». متعاقباً دیک چنی معاون بوش نیز در ژانویه 2003 در اجلاس سازمان جهانی اقتصاد در داووس سوییس سخن از «استراتژی پیشرو برای آزادی» به میان آورد که بر این مبنا، آمریکا متعهد به «حمایت از کسانی می‌شود که در راه اصلاحات در خاورمیانه بزرگ فعالیت کنند و فداکاری به خرج دهند.» وی تأکید کرد: «دولت آقای بوش مصر است دموکراسی را در سراسر خاورمیانه و فراسوی آن ارتقا بخشد».
حادثه یازده سپتامبر و حمله به برج‌های دوقلو در نیویورک و ساختمان وزارت دفاع آمریکا، موجب موضوعیت یافتن تروریسم شد. ایالات متحده با دستاویز قرار دادن اینکه خاورمیانه اسلامی به «کانون تروریسم جهانی» تبدیل شده است به افغانستان و سپس عراق حمله کرد تا با حضور در منطقه، سلطه خود را تحکیم بخشد. اکنون، با گذشت هفت سال از حمله به افغانستان، نه تنها ریشه تروریسم خشکانده نشد بلکه طالبان با نفوذ در پاکستان، بر دامنه فعالیت‌های خود افزوده و آشوب‌های جدیدی را موجب شده است. در عراق نیز ناآرامی‌ها ادامه دارد و تنش‌های قومی در این کشور، چالش‌های بیشتری را فراروی آمریکا قرار داده است. از همین روست که بوش با آگاهی از نبود کامیابی در ایجاد آرامش، با وجود فشارهای بین‌المللی از ارائه جدول زمانی خروج نیروهای این کشور از عراق سرباز زده و کوشیده است با تحمیل قرارداد امنیتی بغداد - واشنگتن به مقامات عراقی، به ادامه حضور خود در منطقه مشروعیت بخشد. سایر کشورهای خاورمیانه نیز کم و بیش با مشکلات فزون‌تری پس از ورود آمریکا به منطقه مواجه شده‌اند؛ لبنان با وجود برگزاری مذاکرات متعدد سران جنبش‌های ملی، هنوز نتوانسته به ثباتی نسبی دست یابد. بحران در فلسطین و کشتار مردم بی‌گناه فلسطینی نیز کماکان با نامشخص ماندن وضعیت آوارگان این کشور و پایبند نبودن رژیم صهیونیستی به توافقات پیشین، همچنان به قوت خود باقی است. از سوی دیگر، با دخالت‌های واشنگتن در کشورهای حوزه آسیای میانه و قفقاز که جدی‌ترین نمونه آن را در گرجستان شاهد بودیم، تنش‌ها میان کرملین و کاخ‌سفید شدت یافته است.
آمریکا با کنار نهادن «دکترین مونروئه» در سیاست خارجی از سال 1890 تاکنون، 120 مورد حمله نظامی به کشورهای جهان داشته که عمده‌ترین آنها در فیلیپین (1898)، ویتنام (1960)، کامبوج (1969)، اندونزی (1974) و عراق (1990 و 2003) رخ داده است. با نگاهی به این جنگ‌افروزی‌ها، مشخص می‌شود واشنگتن نتوانسته به هیچ‌یک از اهداف مورد نظر خود دست یابد.
در حقیقت، به کارگیری الگوی نظامی‌گری تأثیرات منفی‌ای بر موقعیت استراتژیک آمریکا برجای گذارده، به‌گونه‌ای که با عنایت به پیامد‌های موجود، به تهدیدی بر ضد هژمونی ایالات متحده در نظام بین‌الملل تبدیل شده است. با این توصیفات، اوبامای جوان در حالی کلید خانه شماره 1600 خیابان پنسیلوانیا را در دست خواهد گرفت که انبوهی از مشکلات در منطقه خاورمیانه را پیش رو دارد.
وی باید به این نکته توجه داشته باشد که روندهای سیاسی و امنیتی در سطح جهانی، رابطه تنگاتنگی با امنیت در خاورمیانه دارند. در واقع، بدون ایجاد امنیت در خاورمیانه امکان تحقق امنیت بین‌المللی وجود ندارد و ضروری است هنگام به دست‌گیری قدرت، «تغییر» جدی در سیاست خاورمیانه‌ای کاخ سفید ایجاد کند. همانگونه که «مادلین آلبرایت» وزیر سابق خارجه آمریکا نیز در نامه‌اش به اوباما پس از پیروزی در انتخابات اشاره کرده، اوباما در حالی «مسؤولیت رهبری آمریکای مشکل‌دار در جهان» را بر عهده می‌گیرد که اصلی‌ترین وظیفه‌اش «بازگرداندن اعتبار» آمریکا در نزد جهانیان است.
* برگرفته از نامه مادلین آلبرایت به باراک اوباما
** کارشناس روابط بین‌الملل