صفا صهری
بی‌خانمانی یک بحران پایدار در کشورهای توسعه‌یافته اروپایی و آمریکا است. در این میان سوئد و نروژ با کنترل جمعیت و داشتن بازار اقتصادی پویا توانسته‌اند از این بحران فراگیر رهایی یابند اما اوضاع در کشورهایی مانند انگلستان، فرانسه، ایتالیا و آلمان روبه وخامت است. در این کشورها افزایش نرخ بیکاری در کنار گرانی مسکن واجاره‌بها از جمله عواملی هستند که منجر به افزایش تعداد افراد بی‌خانمان شده است. برخلاف تصور اولیه بی‌خانمانی منحصر به فقرا نیست بلکه با تعطیل شدن مراکز کار افراد طبقه متوسط نیز آرام آرام سرپناه خود را از دست می‌دهند. «لوئیس کیسی» مدیر «المپیا» بزرگ‌ترین گرمخانه بریتانیا اعلام کرده است یک‌چهارم مراجعان این مرکز در شب کریسمس بی‌خانمان‌های سرگردان در خیابان بوده‌اند، یک‌چهارم در پارکینگ‌ها و میان طبقات دوستان و اقوام زندگی می‌کرده‌اند و یک‌چهارم هم برای فرار از تنهایی به این سرپناه‌ها مراجعه کرده‌اند. دسته سوم که خودشان صاحب خانه و زندگی بوده‌اند علت مراجعه خود را تنهایی اعلام کرده‌اند و بعضی از آنها مدعی شدند که گاهی در عرض چند روز حتی یک نفر را هم ملاقات نمی‌کنند و ترجیح می‌دهند شب کریسمس را با بیخانمانها بگذرانند. در مواردی فرهنگ خانواده‌های غربی درباره بیرون کردن فرزندشان نیز از دیگر عوامل تشدید بحران بی‌خانمانی محسوب می‌شود. به هرحال هرازچندگاهی بویژه در آغاز فصل زمستان بی‌خانمانی مطرح می‌شود و در مرکز بحث‌های اجتماعی قرار می‌گیرد. به‌طور کلی تعداد بیخانمانها در همه جای دنیا روبه افزایش است. در کشورهای جهان سوم مانند هندوستان، نیجریه و آفریقای جنوبی بیخانمانها غیرقابل کنترل هستند. در هندوستان میلیون‌ها نفر در کنار خیابان متولد می‌شوند و تا پایان عمر هم در خیابان کار و زندگی می‌کنند. در چین، تایلند، اندونزی و فیلیپین باوجود بالا رفتن درآمد این کشورها، سیل مهاجرت برای کاریابی موجب شده یافتن خانه دائمی به یک معضل تبدیل شود. در روسیه اغلب بیخانمانها به علت اعتیاد به خیابان‌نشینی روی می‌آورند. در ژاپن هم از اواسط سال 1990 تعداد روبه‌افزایش افراد بی‌سرپناه، بی‌خانمانی را به یک بحران اجتماعی تبدیل کرده است. در سال 2005 صد میلیون نفر بی‌خانمان در دنیا تخمین زده شده است اگرچه آمارهای ارائه شده در این زمینه بسیار متفاوت هستند اما همین آمارهای متفاوت هم برای نمایش این بحران کفایت می‌کند. براساس گزارش سازمان ملل متحد در سال 2004 اتحادیه اروپا 3 میلیون نفر بی‌خانمان داشته، در کانادا 150 هزار نفر، در استرالیا نزدیک به 100 هزار نفر و در انگلستان 10 هزار و 459 نفر در خیابان می‌خوابند و 98 هزار و 750 نفر هم خانه ندارند. در آمریکا با استناد به گزارش ارائه شده به کنگره این کشور در سال 2008 در شب کریسمس سال 2007، 671 هزار و 888 نفر بی‌خانمان بوده‌اند که 18 درصد آنها یعنی 123 هزار و 832 نفر در خیابان‌ها سرگردان بوده‌اند. این آمار در ماه سپتامبر یک میلیون و 589 هزار نفر اعلام شده است یعنی از هر 200 نفر آمریکایی یک نفر بی‌خانمان است. اغلب کشورها خدمات مختلفی برای یاری رساندن به بیخانمانها ارائه می‌دهند. از سرپناه و غذا و لباس گرفته تا مهارت‌های آموزشی، تحصیل و اشتغال. در انگلستان در قرن 17 ابتدا تلاش شد برای بیخانمانها مسکن تهیه شود و در قرن 18 این روند جای خودر ا به تاسیس خانه‌های کار داد. در سال 1890 ورود بیخانمانها به کلیساها و کتابخانه‌های عمومی ممنوع شد و در نتیجه تعداد زیادی از افراد شب را در تونل‌ها، زیر پل‌ها، پارک‌ها و راه‌های زیرزمینی به صبح می‌رساندند. اولین گرمخانه لندن «پنی سیت – آپ» نام داشت که در اواخر سال 1800 تاسیس شد. این مرکز به‌ازای یک پنی به بیخانمانها یک نیمکت اجاره می‌داد که فقط اجازه داشتند روی آن بنشینند و اجازه درازکشیدن یا خوابیدن روی نیمکت به آنها داده نمی‌شد. اما امروزه اغلب گرمخانه‌ها علاوه بر اسکان که می‌تواند تا 24 هفته نیز طول بکشد به افراد خدمات دیگری هم از جمله کاریابی، آموزش مهارت، درمان ترک اعتیاد، دادن غذا و لباس ارائه می‌دهند یا حداقل مراجعان خود را به مراکز خدماتی معرفی می‌کنند. البته بعضی سرپناه‌ها براساس سن و جنس ارباب رجوع‌شان محدودیت‌هایی برای پذیرش افراد اعمال می‌کنند. در آمریکا اغلب گرمخانه‌ها فقط پذیرش شبانه دارند و افراد بی‌خانمان صبح‌ها باید گرمخانه را ترک کنند. در استرالیا با توجه به بودجه‌ای که دولت به اسکان بیخانمانها اختصاص داده است اغلب آنها شبانه‌روزی هستند. در این کشور 25 درصد بودجه گرمخانه‌ها را دولت تامین می‌کند. در اروپا و آمریکا ابتدا گرمخانه‌ها فقط مردان را می‌پذیرفتند تا اینکه در سال 1983 قانون تامین سرپناه برای زنان نیز تصویب شد. در نیمه سال 1980 به دنبال افزایش تعداد خانواده‌های بی‌سرپناه اولین گرمخانه‌های خانوادگی نیز تاسیس شدند. در نیویورک در سال 1989 نخستین روزنامه مخصوص بیخانمانها به نام «استریت نیوز» منتشر شد. پس از آن در لندن نیز در سال 1991 هفته‌نامه‌ای به همین منظور برای بیخانمانها منتشر شد که ضمن گزارش اخبار اقتصادی، سود حاصل از فروش آن صرف کمک به بیخانمانها می‌شد. در این میان برخی شرکت‌ها و کارفرمایان نیز از بیخانمانها به عنوان ابراز تبلیغاتی سوء استفاده کردند و به آنها لباس‌ها‌یی پوشاندند که تصویر محصولاتشان روی آنها چاپ شده بود که به موجب قانون این نوع تبلیغات ممنوع اعلام شد و از اشاعه آن جلوگیری به عمل آمد. بیخانمانها در غرب با مشکلات زیادی روبه‌رو هستند از جمله روز به روز تعداد آمار جنایت برضد آنان رو به افزایش است. از طرف دیگر نیز این افراد به دزدی و ارتکاب رفتارهای خلاف قانون تنها برای به دست آوردن غذا یا سرپناه معروف هستند. بسیاری از بیخانمانها زندان را به خیابان ترجیح می‌دهند تا جایی که نیروهای پلیس لندن اصطلاح خاص «سه وعده غذا و یک کت» را در توضیح تخلف این افراد به کار می‌برند. یعنی جرایمی که هدف از ارتکاب آنها به‌دست‌آوردن سه وعده غذا و یک کت در زندان است. اغلب بیخانمانها تمام دارایی ناچیزشان را با خود حمل می‌کنند و اغلب به جمع‌آوری بطری و زباله می‌پردازند؛ گاهی برای خوردن و گاهی برای فروختن. به گزارش روزنامه استریت سنس که در حمایت از بیخانمانها منتشر می‌شود در مناطق مرفه نیویورک 20درصد زباله ساکنان از داخل سطل‌های زباله جمع‌آوری و به قول شهرداری دزدیده می‌شود. شهرداری نیویورک به تازگی جریمه دزدیدن زباله را از صد دلار به دو هزار دلار افزایش داده است. با این وجود یک خانه به دوش نیویورکی می‌گوید که با تحویل دادن 250 قوطی می‌تواند 12 دلار دریافت کند. به‌طور کلی درباره گرمخانه‌ها اختلاف نظرهای زیادی وجود دارد و عده‌ای با این مراکز به علت تبدیل شدن آنها به مرکزی برای انتقال بیماری‌ها مخالفت می‌کنند. بسیاری از افراد نیز تامین مسکن دائمی را از وظایف دولت می‌دانند و اسکان موقت در گرمخانه‌ها را به عنوان یک راهکار موقت ارزیابی می‌کنند.
با توجه به گزارش مفصلی که از وضعیت گرمخانه‌های غربی ذکر شد به نظر می‌رسد اقدام شهرداری برای تاسیس چندین گرمخانه در تهران می‌تواند با بررسی تجربه‌های 200 ساله اروپا و آمریکا همراه باشد. به نظر می‌رسد در کشور ما تاسیس امکاناتی در کنار مساجد، امام‌زاده‌ها و حرم‌های زیارتی علاوه بر ساماندهی بیخانمانها از مراجعه این افراد به این اماکن مقدس برای خوابیدن جلوگیری می‌کند و می‌تواند فرصت مناسبی برای تامین هزینه‌های این مراکز از طریق وقف و نزورات برای آنها ایجاد کند.