امیر امیری
چگونه شد به دنیای تئاتر وارد شدید؟
چگونه شد به دنیای تئاتر وارد شدید؟در قدیم، یعنی از سال1332 به بعد، تئاتر خیلی اصولی‌تر برگزار می‌شد؛ همچنین افراد اصولی‌تر برای بازی انتخاب می‌شدند. تئاترهای آن زمان به این شکل بود که گهگاهی از طریق کنکورهای خاص، استعداد جوان‌های علاقه‌مند به تئاتر را تشخیص میدادند و یک دوره آموزش تئاتر چند ماهه یا یک ساله برای آنها می‌گذاشتند و بعد از میان دانش‌آموختگان، افرادی را برای گروه انتخاب می‌کردند. سال 1333 بنده در یکی از این دوره‌های آموزشی در تئاتر ملی آن موقع در لاله‌زار، زیر نظر استاد رفیع حالتی ملقب به «حجار» کار و از سال 35 تا 38 در هنرستان هنرپیشگی تحصیل کردم و بعد از آن به آلمان رفته و در آنجا کارم را ادامه دادم.
ابتدا بحث را از مقوله تئاتر شروع کنیم. درباره همکاری و تقابل بازیگران تازه‌کار و پیشکسوت در نمایش و تئاتر توضیح دهید که به چه صورت این عمل، معقولانه و موجب پیشرفت می‌شود؟
در این باره باید بگویم هم کسی که تازه‌کار است و هم کسی که به‌عنوان پیشکسوت مطرح است باید کار کنند و این یک امر بدیهی است و اما همکاری آنها در یک نمایش باید به صورتی باشد که نقش‌های کوچک‌تر و ساده‌تر به تازه‌کاران و نقش‌های سنگین و بزرگ‌تر و به اصطلاح نقش‌های اول به پیشکسوتان تئاتر داده شود تا به این صورت تازه‌کاران نیز تجربه کسب کنند و بتوانند جایگاه آنها را بگیرند یا جایگاهی بهتر از آن كسب كنند. اما در امر تقابل باید عرض کنم به این صورت است که گاهی پیش می‌آید بازیگران روی دست هم بلند می‌شوند و بعضی اوقات، پیشکسوتان حرفه‌ای به تازه‌کاران راه نمی‌دهند و برعکس؛ به این صورت که تازه‌کاران احترام لازم را برای باتجربه‌ها و پیشکسوتان قائل نیستند.
مثلا در قدیم گاهی اوقات اگر جوانی در روی صحنه خوب بازی می‌کرد و کارش می‌گرفت، آن پیشکسوت برای اینکه می‌خواست به او راه ندهد، به آسانی او را می‌خنداند. اینها را به اصطلاح بدجنسی‌های حرفه‌ای می‌گویند و البته به صورت قاعده نیست ولی گاهی اوقات اینچنین مسائلی پیش می‌آید.
البته برعکس این موضوع نیز وجود دارد، یعنی هر 2 تجربه دارند تا با هم ارتباط برقرار کنند، در طبیعت نیز به همین صورت است؛ هر چه با هم صمیمی‌تر، راحت‌تر و رفیق‌تر باشند، بهتر و راحت‌تر می‌توانند با هم ارتباط داشته باشند و بازی کنند و آنگاه است که تئاتر ارزش پیدا می‌کند. هر چقدر بازیگران در نمایش‌های مختلف با هم بازی کرده باشند، همدیگر را بهتر می‌شناسند و در نتیجه نقاط ضعف و قوت یکدیگر را می‌فهمند و زودتر موجب برقراری احساس و ارتباط میان خود می‌شوند.
آیا ما در جامعه تئاتر خودمان بازیگر حرفه‌ای داریم؟
به صورت کلی خیر. مثلا اگر از هنرپیشه‌ای بپرسی چند سال کار تئاتر کرده، می‌گوید 30 سال سابقه بازیگری دارم. این در صورتی است که مثلا چند کار در 30 سال پیش و چند کار در 10 سال پیش و تعدادی کار هم در 2، 3 سال اخیر انجام داده؛ در اصل به این نوع کارکردن، حرفه‌ای بودن و سابقه داشتن در تئاتر اطلاق نمی‌شود.
اگر واژه حرفه‌ای را بخواهیم معنی کنیم، به این صورت است که بازیگر حرفه‌ای کسی است که اول اینکه از راه حرفه‌اش زندگی کند و پول در بیاورد و جز آن حرفه، به حرفه دیگری نپردازد و دوم، به صورت مستمر و مرتب مشغول به کار باشد؛ یعنی در عرض یک سال حداقل 7 یا 8 ماه آن را تئاتر کار کند. پس حتی سابقه در کار هم دلیل بر حرفه‌ای بودن نیست. هنرپیشه خوب بودن هم دلیل بر حرفه‌ای بودن نیست و به این اعتبار صرفا بازیگر تئاتر حرفه‌ای نداریم ولی اگر به صورت کلی در نظر بگیریم، یعنی اینکه یک هنرپیشه هم در تئاتر، سینما و هم تلویزیون کار کند، در این صورت بله، افرادی هستند که حرفه‌ای باشند.
حالا برویم سراغ سیاه‌بازی، لطفا در مورد ماهیت، قدرت و چگونگی شکل‌گیری اینچنین نمایشی در فرهنگ ما توضیح دهید؟
در ابتدا عرض کنم من از این کلمه سیاه‌بازی بدم می‌آید، یعنی اصلا اسم مناسبی نیست که روی این نمایش گذاشته‌اند. آنقدر گفتند سیاه‌بازی که این کلمه میان عموم مردم جاافتاده است. نام اصلی این نوع نمایش‌ها «تخته‌حوضی» است، حالا چرا به این نام، زیرا در قدیم این نمایش‌ها در عروسی‌ها و جشن‌‌ها کاربرد داشت. در هر خانه‌ای یک حوض بود که موقع جشن روی آن تخته‌ای قرار میدادند و فرشی پهن کرده و روی آن بازی می‌کردند، برای همین هم نام تخته‌حوضی را به خود گرفت. وقتی کلمه سیاه‌بازی را به کار می‌بریم، عملا این نمایش را کم‌ارزش می‌کنیم؛ اصلا امکان دارد در چنین نمایش‌هایی سیاه وجود نداشته باشد.
تخته‌حوضی یک نوع تئاتری است که استیل و تکنیک خاصی دارد و هیچ ربطی به سیاه ندارد. این شبیه به نمایش‌های کمدی دلارته است. کمدی دلارته یک نوع نمایش ایتالیایی بود که بعدها «مولیر» و «شکسپیر» از آن زیاد استفاده کردند و خیلی هم شبیه همین تخته‌حوضی خودمان است؛ یعنی در این نوع نمایش‌ها یکسری شخصیتهای ثابت وجود دارند، مانند «حاجی‌پوش»، «سیاه‌پوش»، «شاه‌پوش»، «وزیرپوش»، «شلی» و...که در هر نمایشنامه بازی تفاوت می‌کند، اما امکان دارد در یکی از این قصه‌ها و نمایشنامه‌هایی که نوشته می‌شود یک شخصیت وجود نداشته باشد، مثل اینکه شخصیت شاه نباشد یا وزیر. به همان دلیل هم امکان دارد در یکی از این قصه‌ها سیاه نباشد. پس اطلاق لفظ سیاه‌بازی این کار را کم‌ارزش می‌کند و من احساس می‌کنم این نام بیشتر جنبه تبلیغاتی داشته باشد، یعنی اگر می‌گفتند «تخته‌حوضی» شاید گروهی از مردم در نگاه اول متوجه نمی‌شدند، ولی چون می‌دانند که مردم شخصیت سیاه را دوست دارند و می‌شناسند، می‌گویند «سیاه‌بازی». تخته‌حوضی یک نوع نمایش مردمی است که برای صحنه گرد نوشته و بازی می‌شود؛ یعنی مانند قاب عکس نیست و اين امکان را دارد که بتوان از هر چهار طرف آن را نگاه کرد یا به اصطلاح چهارسو است و همچنین قراردادهای خاص خود را دارد. در این نوع تئاتر همه چیز را مختصر کرده و به نوعی تمثیلی کار می‌کنند و تقریبا تعزیه نیز به همین حالت است. مثلا یک تشت آب می‌گذارند و این سمبل فرات است و تقریبا همه چیز را سمبلیک می‌کنند. البته در اروپا نیز به همین ترتیب است، به این صورت که یک تک‌درخت در صحنه می‌گذارند و این نشان جنگل است یا اگر دور صحنه می‌گردند معنی آن را دارد که آنها دارند سفر می‌کنند. خاصیتی که در نمایش تخته‌حوضی وجود دارد، این است که بازیگر در هر موقعیتی که باشد، میتواند از قالب نقش خود بیرون بیاید و با تماشاچی خود صحبت کند یا به اصطلاح هنرپیشه، میان خود و نقش فاصله ایجاد می‌کند. تخته‌حوضی مانند تئاتر دراماتیک نیست که نقش را با بازیگر ادغام کند. قدمت نمایش تخته‌حوضی به دوره قاجار و بویژه دوره ناصرالدین شاه برمی‌گردد.
فرق تعزیه با نمایش تخته‌حوضی چیست؟
تکنیک و شخصیت در نمایش تخته‌حوضی و تعزیه یکی است و تفاوتی نمی‌کند، اما یکی برای سوگنامه (تراژدی) و یکی هم برای مضحکه (کمدی) به کار می‌رود. البته ما تعزیه‌های کمدی هم داریم، اما نه زیاد. با نمایش تعزیه بیشتر تراژدی را نشان می‌دهند، به همین دلیل ژست‌ها و حرکات، خیلی باز و حماسی است و میزانسن‌‌های قلدرمانند دارد، اما در نمایش تخته‌حوضی و کمدی، حرکات بیشتر ساده و روان یا به اصطلاح رئالیست‌تر است؛ یعنی اگر بخواهیم تخته‌حوضی را با تعزیه مقایسه کنیم، باید بگوییم تخته‌حوضی واقع‌گرایانه‌تر است ولی تعزیه حماسی‌تر.
آیا تخته‌حوضی جزئی از مقوله طنز است یا ما طنز را قسمتی از نمایش تخته‌حوضی قرار می‌دهیم؟
تخته‌حوضی یک روش و یک تکنیک است، حالا بستگی به داستان و محتوا دارد که ما می‌خواهیم چه چیزی را توسط این تکنیک نشان دهیم. معمولا داستانی را که می‌خواهند با این تکنیک نشان دهند، داستان‌های کمدی و طنز است ولی به وسیله آن می‌شود یک داستان درام (غمناک) نیز نشان داد؛ چه‌بسا بعضی از قسمت‌ها، از جمله کارهای خودم، می‌رود داخل تراژدی، یعنی کار همین نمایش تخته‌حوضی است اما در جاهایی از آن هم می‌شود کارهای فلسفی و منطقی کرد و این مخلوط شدن کمدی و تراژدی را می‌گویند «گروتسک». در بعضی داستان‌ها، این کمدی و تراژدی آنقدر در هم ادغام می‌شوند که در جاهایی نمی‌دانی باید بخندی یا گریه کنی؛ به اصطلاح نمی‌دانی بالاخره کار کمدی است یا تراژدی (سوگنامه). نمونه‌های زیادی هم وجود دارد؛ از جمله کارهای چارلی چاپلین. نمایش فیلم «جویندگان طلا»ی او نمونه بارز اینگونه نمایش‌هاست یا نمایش «عصر جدید» که چاپلین در این فیلم انسان ماشینی را به تصویر می‌کشد و این خود 2 بعد دارد؛ کمدی و تراژدی.
چرا در بیشتر نمایش‌های تخته‌حوضی (سیاه‌بازی) شخصیت اصلی از نظر بعد منطقی به شخصیت سیاه داده می‌شود و چرا او همیشه به صورت طنز این حرف‌ها را بیان می‌کند؟
البته این را بگویم که این تخته‌حوضی‌هایی که امروز به نمایش درمی‌آید، هیچکدام تخته‌حوضی اصیل نیست. این شخصیت‌هایی که عرض کردم در سیاه‌بازی وجود دارد، حدود 8 تا 10 نفر ثابت هستند که هر کدام حرف زدن خاص، استیل و شخصیت اصلی خود را دارا هستند. امروزه نمایش‌های تخته‌حوضی در سطح پایینی نشان داده می‌شوند و گاهي یک سیاه را هم برای خوشمزگی داخل آن می‌کنند، اما سیاه هم آن سیاه اصلی نمایش‌های اصیل و قدیمی نیست. نکته دیگر اینکه مردم به شخصیت سیاه عادت کرده‌اند یعنی برای خنده آماده‌اند یا به عبارتی ممکن است چیزی را که سیاه می‌گوید، اگر کس دیگری آن را بگوید مردم نخندند، ولی این شخصیت، یک شخصیت سمپات یا مثبت کمدی است؛ به عبارت دیگر بیشتر شخصیتهای این نوع نمایش به‌گونه‌ای حرف‌ها و نقش‌ها را به او پاس می‌دهند تا او آنها را بیان کند یا به صورتی تمام زمینه‌ها را آماده می‌کنند تا او حرف اصلی را با نوعی مزه‌پرانی و طنز بگوید.
با توجه به اینکه هنر مرز و حد خاصی ندارد و هر کسی میتواند کار تازه‌ای انجام داده و جلوتر برود، آیا قانون و استاندارد خاصی یا باید و نباید‌های مشخصی برای نمایش‌های تخته‌حوضی وجود دارد؟
در هنر و در هر شاخه و تکنیک آن قواعد خاصی وجود دارد، اما هنرمند میتواند از بعضی قواعد استفاده نکند یا قواعد جدیدتری را جایگزین قواعد شناخته شده و تجربه شده و قدیمی قرار دهد و به نوعی نوآوری کند و خودم نیز همین‌طور هستم.
وقتی می‌خواهم نمایش‌های تخته‌حوضی کار کنم، نمی‌روم سراغ قواعد شناخته شده و قدیمی، سعی می‌کنم از عوامل تخته‌حوضی، در یک تئاتر مدرن‌تر استفاده کنم. در همین کار اخیرم «مضحکه آدمی» در واقع این یک کار فلسفی بود ولی من به دلیل اینکه جذاب‌تر شود و به خاطر فهم راحت‌تر تماشاچی، آن را با تکنیک تخته‌حوضی نشان دادم. یک نظر دیگر هم داشتم و آن اینکه می‌خواستم بفهمانم با تخته‌حوضی همیشه نباید نمایش‌های آبکی و ساده را نشان داد؛ چرا که می‌توان حتی قصه، سوژه‌ها و مطالب مهم اجتماعی و فلسفی را هم با این تکنیک بیان کرد. یعنی اگر می‌خواهیم چیز تازه‌ای را وارد قواعد تخته‌حوضی کنیم، شرطش آن است که خواص شخصیتهای موجود در آن را از بین نبریم. به عبارت دیگر اگر این نوآوری برای رشد و تکامل شیوه نمایش باشد، هنرمند کاملا آزاد است و میتواند مرزها را بشکند ولی اگر برای تخریب این شیوه نمایش باشد، این آزادی غلط است.
بعضی‌ها می‌گویند نشان دادن شخصیت سیاه در نمایش‌ها، نوعی توهین به انسان‌های سیاهپوست است، نظر شما چیست؟
علت سیاه بودن آن، این است که این افراد را به عنوان برده و مستخدم از کشورهای سیاهپوست می‌آوردند یا خود می‌آمدند و عملاً آنها را به بردگی می‌کشیدند و نکته دیگر اینکه چون آنها از جایی دیگر آمده بودند، لهجه خاصی داشتند یعنی زبان فارسی را نمی‌توانستند درست تکلم کنند، به همین دلیل لحن و صدا و گفتار آنها به نوعی بامزه می‌شود. حالا باید واقع‌بینانه‌تر نگاه کنیم، این آدم حرکاتش، لحن کلامش و همه رفتارش مضحک است ولی در هر صورت برده است، منتها با آن نیش زبانش، زخم‌زبان به آدم‌های ظالم می‌زند و من فکر نمی‌کنم هیچ‌گونه توهینی انجام گیرد.
بیشتر مردم به نمایش‌های تخته‌حوضی به‌عنوان دلقک‌بازی و نوعی تفریح و وقت پرکنی نگاه می‌کنند، شما در این‌باره نظرتان چیست؟
امکان دارد یک نمایش صرفاً جنبه تفریحی داشته باشد، این مساله اصلاً از ارزش آن تئاتر کم نمی‌کند. ما نباید همیشه منتظر یک پیام فلسفی و منطقی در کار باشیم، بعضی اوقات ما فقط می‌خواهیم تفریح کنیم و در صورتی از آن نمایش لذت می‌بریم که بازیگران خوب بازی کنند و هم با یکدیگر و هم با تماشاگر خوب ارتباط برقرار کنند یا به نوعی دیگر اگر یک نمایش به صورت استادانه بازی شود، اگر هم فقط جنبه تفریح داشته باشد، هیچ اشکالی ندارد، اما وقتی یک نمایش به صورت بد و خام اجرا شود و حتی پیام خاصی هم نداشته باشد، همچنین قصه قابل قبولی را هم دارا نباشد، نه جنبه فلسفی دارد و نه جنبه خنده و تفریح و به نوعی کار بی‌ارزشی است. ولی وقتی بحث از دلقک به میان می‌آید، می‌توانیم بگوییم که چارلی‌چاپلین نیز دلقک است ولی آن را به صورت استادانه بازی می‌کند؛ یعنی به این صورت که بیشتر کمدین‌های نمایش‌های صامت، اصل کار و روش کارشان از روی همین دلقک است؛ دلقک سیرک.
می‌توان کار مهم‌تری نیز انجام داد یعنی اینکه همین قالب، عوامل و قواعد را نگه داشت به علاوه خاصیت طنزگونه و دلقک‌بازی آن، ولی یک نکته منطقی و به اصطلاح یک «پیام » نیز به صورت مستتر در کار نشان داد؛ اگر به این صورت کار شود کار ارزش بیشتری پیدا می‌کند ولی اگر یک پیام و منظور خاص در آن نمایان نبود، نمی‌شود کار را بی‌ارزش و فاقد اثر هنری دانست.
آیا تخته‌حوضی به صورت آکادمیک و علمی در دانشگاه تدریس می‌شود؟
هر کاری در اثر تجربه به وجود می‌آید و اگر تجربه پذیرفته شود، آن چیز به صورت علم درمی‌آید و قانون پیدا می‌کند و تخته‌حوضی نیز همین طور. بر اثر بداهه‌گویی و تجربه‌های گوناگون در امر بازی، صحبت و نوع ارتباط بازیگران قانونمند شد و چون قانونمند است جنبه علمی پیدا می‌کند و قابلیت تدریس در دانشگاه را نیز داراست.
در ایران تقریبا برای هر ژانر و موضوع و شاخه هنر تئاتر، یک جشنواره سراسری یا بین‌المللی برگزار می‌کنند، آیا ژانر کمدی و طنز این پتانسیل را در ایران داراست که جشنواره‌ای را به خود اختصاص دهد؟
ژانر کمدی در ایران به درستی تعریف نشده، نه در تئاتر و نه در هنرهای دیگر نظیر سینما، تلویزیون و... گاهی لودگی و مسخره‌بازی جزئی از نمایش طنز مطرح می‌شود که این اصلا درست نیست، در این مواقع تماشاگر به درستی متوجه می‌شود و شاید ابتدا از حرکات بازیگران و نوع دیالوگ آنها بخندد، ولی در ادامه متوجه بی‌هویتی و خام بودن نمایشنامه می‌شود.
اما نکته اصلی اینکه، درباره هر موضوعی که نباید جشنواره برپا کرد. در کشورهای صاحب هنر و بویژه تئاتر، ژانرهای مختلف هنر تئاتر به صورت بخش جنبی یک جشنواره مطرح است و اتفاقا استقبال گسترده‌تری از آن می‌شود. ما در ایران هنرمندان خوب و بزرگی در عرصه تئاتر کمدی، کلاسیک، سنتی یا تخته حوضی داریم ولی نکته قابل توجه اینکه این هنرمندان جایی و بستری برای ارائه توانمندی‌های خود ندارند؛ یعنی نبود یکسری اجراهای منظم در یکسری سالن‌های استاندارد در طول سال، استمرار نداشتن و درست برگزار نکردن نمایش کمدی، سبب عقب ماندن این موضوع و ژانر در هنر تئاتر ایران شده است.
به نظر شما بازیگرانی که نمایش‌های طنز و کمدی بازی می‌کنند باید استعداد خاصی نسبت به بقیه بازیگران در ژانرهای دیگر داشته باشند و اینکه آموزش جداگانه‌ای در امر بازیگری می‌بینند؟
اصولا بازی در نمایش طنز کمی مشکل‌تر از بقیه نمایش‌هاست، به خاطر اینکه بازیگر باید تماشاگر را بخنداند، همراه با اینکه مضمون نمایش را هم عنوان کرده باشد. بازیگرانی که در عرصه کمدی کار می‌کنند معمولا از چند لحاظ متمایز هستند مثل استیل چهره، تنوع صحبت و همچنین جنس بازی. خلاقیت در نوع بازی‌های متفاوت و بداهه‌گویی‌های طنز که در راستای هدف نمایشنامه و موجب خنداندن تماشاگر شود، به نوعی استعداد خاص بازیگری در عرصه نمایش کمدی و طنز است.
متاسفانه در حال حاضر تعداد زیادی از بازیگران هستند که با تقلید کردن‌های ظاهری، همچنین لودگی و شلوغ‌کاری روی صحنه تئاتر سعی در به وجود آوردن فضایی مفرح و شاد دارند که گاهی موفق هم می‌شوند ولی من احساس می‌کنم این نوع حرکت‌ها که ناشی از نبود شناخت کافی از جنس نمایش کمدی و مقوله طنز است، به هنر تئاتر ما لطمه زیادی وارد می‌کند.
نمایش‌های کمدی و تخته حوضی چقدر تکیه بر بازی بازیگران دارد، آیا دیالوگ و آکساسوار (وسایل صحنه) هم در به طنز درآوردن فضا کمک می‌کند؟
بیشتر وقت و زمان این نمایش‌ها به گفتن دیالوگ و بازی خاص بازیگران آن می‌گذرد. در این نوع نمایش‌ها وزنه اصلی کار، بازیگر محسوب می‌شود و نه طراحی صحنه، نور، رنگ و... پس این نوع نمایش‌ها را می‌توان بازیگرمحور یا دیالوگ‌محور دانست. بداهه گویی در نمایش تخته حوضی یک اصل محسوب می‌شود و بازیگرانی در این عرصه موفق هستند که اعتماد به نفس بالا داشته و از قدرت کلام خاصی برخوردار باشند.
در نمایش تخته حوضی، بازیگران چقدر تکیه بر متن از قبل تمرین شده و چقدر تکیه بر اعتماد به نفس خود و بداهه‌گویی دارند؟
نمایش تخته حوضی جزو نمایش‌هایی است که در سالن اجرا نمی‌شود و به نوعی میدانی است؛ این قضیه و شکل از کار باعث شده که تماشاگر بیشتر درگیر نقش‌ها و دیالوگ‌ها شود. بدین ترتیب بازیگر در جاهایی که لازم باشد بداهه می‌گوید و حتی تماشاگر را هم درگیر بازی می‌کند.
البته در تخته حوضی هم مانند تمام گونه‌های نمایشی، متنی وجود دارد که توسط کارگردان و بازیگران خوانده می‌شود و تمرین‌های خاص خود را دارد ولی به همان دلیلی که گفتم در قسمت‌هایی از اجرا، بازیگر متن و بازی اصلی را رها کرده و به
یک سری حرکات و دیالوگ بداهه می‌پردازد که این از جذابیت‌های اجرای نمایش‌های اینچنینی است.
به‌نظر شما اهمیت دادن به آثار نمایشی ایرانی، چقدر به حفظ و اشاعه آن کمک می‌کند؟
در تمام جوامع صاحب تئاتر، به نمایش‌هایی که ملی هستند و به نوعی از همان فرهنگ و اجتماع برخاسته‌اند، اهمیت خاصی داده می‌شود، مانند کشورهای فرانسه، روسیه، ایتالیا، اسپانیا و... و این باعث اعتلای آن نوع نمایش می‌شود. در ایران نیز باید به نمایش‌های تخته‌حوضی و نمایش‌های خیابانی که برخاسته از همین فرهنگ و زبان و قواعد آن هم از قواعد زندگی روزمره ایرانی است اهمیت بیشتری داده شود، چون حفظ و بقای آن، در واقع حفظ و بقای فرهنگ و زبان و زندگی ماست.
ولی در سال‌های اخیر توجه چندانی به مقوله تئاتر و نمایش در ایران نشده است چه برسد به نمایش‌های مخصوص ایرانی. به نظر من اهمیت دادن، یعنی جمع‌آوری متون نمایشی و تدریس درست این هنر در دانشگاه‌ها و همچنین اجرای دقیق و اشاعه آن بین گروه‌های مختلف تئاتر است.
اجرای چند نمایش محدود در سال آن هم در سالن‌های غیراستاندارد و برپایی جشنواره‌های غیرحرفه‌ای نمی‌تواند راهکاری مناسب جهت حفظ و بقای اینچنین نمایش‌ها و در واقع حفظ فرهنگ غنی ایرانی باشد.
روند رشد جشنواره‌های تخصصی تئاتر در ایران را چطور ارزیابی می‌کنید؟
ما در ایران جشنواره تخصصی تئاتر تقریبا نداریم، گروه‌های تئاتری ما انسجام درستی برای شرکت در جشنواره‌ها را ندارند چون امکانات مناسبی هم برای آنها نیست.
ولی در سال‌های اخیر با دعوت گروه‌های مختلف از کشورهای آلمان، فرانسه و ... باعث آشنایی هرچه بیشتر گروه‌های ایرانی با فرهنگ و نوع بازی و جنس تئاتر کشورهای اروپایی شده‌اند، این قضیه میتواند به رشد فکری و جنس بازی تئاتر ما کمک بسیاری کند .
اصولا در جشنواره هنری باید یک نوع ارائه جدید و تازه‌ای از هنر ملی یک جامعه صورت بگیرد. اینکه هر سال تکرار سال گذشته و همچنین یکسری نمایش‌های تقلیدی را به معرض دید تماشاگر بگذاریم که درست نیست. باید فضای تازه‌ای را در هر جشنواره به‌وجود آورد تا هر چه جذاب‌تر و آموزشی‌تر جلوه کند.
با تشکر از لطف فراوان حضرت‌عالی و وقتی که اختصاص دادید.
تشکر از شما به خاطر اهمیت دادن به فرهنگ و هنر واقعی این کشور و تلاش‌هایی که برای معرفی هرچه بیشتر آن می‌کنید.