حسین بابازاده‌مقدم: علاقه به شبه‌عرفان‌های شرقی در غرب سال‌هاست رشد پیدا کرده است. طالع‌بینی و کف‌بینی و کارهای جادویی و سحرآمیز که مدت‌ها از مد افتاده بود، دوباره مشتریان خودش را پیدا کرده است. روانکاوی و هیپنوتیزم و پدیده‌های مزاحمی که حالات بی‌خودی و خودتهی کردن را در انسان‌ها ایجاد می‌کردند، از هر گوشه سر برآوردند. حال دیگر همه قبول کرده بودند که مفهوم معنویت با نام مستعار «متافیزیک» به میان آنها بازگشته است؛ اما این‌بار نقاب به چهره زده بود و در تکثر آرا و تصورات(گاهی هم توهمات) انسان‌ها افتاده بود به طوری که مشخص نبود کدام چهره‌اش واقعی است؟
برخی معتقدند همه این پدیده‌ها از بیماری تمدن مدرن حرف می‌زنند. همان طور که فرهنگ رپ(در واقع) نوعی اعتراض به شیوه زندگی جدید است یا گروه‌هایی مثل «پینک فلوید» نوعی اعتراض در موسیقی‌اند. این گروه‌ها هم نوعی اعتراض فرهنگی به تمدن جدید هستند. رنه گنون، متفکر فرانسوی این گروه‌های معنوی را شبه‌دین، دین دروغین و دین‌نما(1) و عرفان‌های دروغین را «رازآموزی معکوس» می‌نامد.
ویژگی اکثر این عرفان‌ها و ادیان رفتار شخصی و غیراجتماعی و مسؤولیت‌پذیر نبودن آنهاست. همین نوع رفتار خاص منجر به این شد که مساله جهانی عدالت برای بسیاری از آنها بی‌اهمیت باشد. آنچه در عمل از این گروه‌ها می‌بینیم بی‌اعتنایی به بی‌عدالتی و ماندن در فردیت و رسیدن به مدارج بالای به‌اصطلاح عرفان است. این نکته فقط درباره عرفان‌های جدید مطرح نمی‌شود. گروه‌هایی از عرفان اسلامی هم هستند که به مسائل اجتماعی بی‌اعتنا هستند و تنها فردیت پیروان خود را مورد توجه قرار می‌دهند.
وجه اشتراک همه این گروه‌ها، برخوردارى از ایدئولوژى نهیلیستى است. همه این گروه‌ها پوچگرا هستند؛ یعنى موضوعاتی که در باب هدف آفرینش، کمال انسان، قرب به خدا و... هست را کنار گذاشته‌اند و معتقدند هیچ هدفى در این عالم نیست و یک دنیاى بىمعنایى است که ارزش زیستن هم ندارد. دیگر اینکه باورهای معاند و مخالف با دین دارند زیرا مهم‌ترین مانع را برای بسط تفکر نهیلیستی، دین می‌دانند.
این جریان در ایران نیز نفوذ کرده و در حال تطبیق و گسترش خود در میان کسانی است که در معارضه «اسلام» با « تجدد» این جریان‌های به‌اصطلاح عرفانی را با ضمیر «تجدد» پذیرا می‌شوند و آن را «بلوغ معنویت در عصر پست‌مدرن» می‌خوانند. تجدد و تمدن جدید با همه ابعاد و رهاوردهایش، محصول خودبنیادی بشر غربی و انحراف تمام‌عیار او از آموزه‌های وحیانی است و آن چیزی هم که امروز ذیل نام «عرفان» در جامعه ایران ترویج شده و سیطره می‌یابد، تعارض ماهوی و کلی با آموزه‌های دینی و به طور خاص اسلامی دارد.
عرفانی که به طور خاص در این پژوهش مورد توجه قرار گرفته است، جریان معاصر «عرفان سرخپوستی» است. جریانی که از زمان ترجمه کتاب‌هایش در ایران توانست مخاطبان زیادی بیابد و حتی به اعتقاد برخی پژوهشگران به یک جریان «فرهنگی» در کشور تبدیل شد.
عرفان سرخپوستی در دهه‌های اخیر به صورت غیر تئوریک و کاملاً کاربردی در جهان رواج پیدا کرده است. بسیاری آن را حاصل توهمات و خرافاتی می‌دانند که مروجان اصلی آن مستوجب گسترش آن شده‌اند اما تعالیم و روح مسلط بر این عرفان با عقل بشر امروز سازگار نیست و همین امر به شکل مدرن و امروزی آن، اجازه طرح داد و از آن به عنوان یک تفکر جدید در مقابل عقل و دین دفاع کرد.
دلایل شیوع این عرفان‌ها متعدد است. از مهم‌ترین این دلایل این است که امروز ما مدل زندگی‌مان را از غرب وارد می‌کنیم از استفاده از تکنولوژی گرفته تا نهادهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی. تبعات ناخوشایند این امر برای نخبگان ما محرز است اما به هر حال از نحوه شهرسازی‌مان گرفته تا نرم‌افزارهای حکومتی و اجرایی و مدیریتی جامعه‌مان و... همه را از غرب می‌گیریم و علتش این است که ساماندهی زندگی نیاز به دانش دارد و دانشی که امروز در ایران بدان توسل می‌جویند کاملا غربی است و آنها هم در راستای ارزش‌های سکولار غرب این دانش را تولید کرده‌اند. بنابراین چون مدل برخی زندگی‌ها غربی شده است لذا در معنویت هم نسبت به معنویت غربی پذیراتر هستند زیرا انسجام ساحت‌های مختلف زندگی را در راستای ارزش‌های غربی حفظ می‌کنند و به راحتی معنویت غرب را می‌پذیرند و این معنویت با سایر نهادهای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی غرب تعریف شده و با آن سازگار است.
شبه‌عرفان‌های آمریکایی به 3 دسته تقسیم می‌شوند؛ عرفان سرخپوستی، عرفان اکنکار و عرفان پائولو کوئیلو. آنچه در این پژوهش مورد توجه قرار می‌گیرد عرفان سرخپوستی است که جزو عرفان‌های سکولار است. این عرفان‌ها به طور عمده در آمریکای جنوبی، بویژه مکزیک پدیدار شده‌اند.
عرفان سرخپوستی از نوع عرفان‌های طبیعت‌گرا است؛ به این معنا که متعلق شهود در آن، وحدت روح طبیعت و فنای نهایی سالک در نیروی طبیعت است.
طبیعت‌گرایی از آنجا آغاز شد که انسان دعوت انبیا را فراموش و به اندیشه منهای وحی و دنیایی خود تکیه کرد و کوشید نیاز خود را به قدسیت و پرستش ارضا کند؛ ازاین رو چون روزی، نعمت و نیز بلا و محنت زندگی خویش را در طبیعت دید، ایمان آورد و پنداشت که طبیعت دارای نیرویی برتر، ناشناخته، رمزآلود و مستقل است که می‌توان با آن، معنویت‌گرایی و خداخواهی فطری را پاسخ گفت. بنابراین پس از آنکه با توجه به سود و زیان خود به شناختی سطحی از طبیعت رسید، با نظر عمیق‌تر در خود، این را یافت که با شیوه‌هایی در اندیشه و عمل می‌تواند با نیروی مرموز طبیعی ارتباط برقرار کرده و از آن بهره‌برداری کند. در واقع عرفان طبیعت‌گرا یعنی عرفان و شناخت قدرت و اسرار طبیعت که با سپردن خود به آن یا فانی‌شدن در آن می‌توان از آن نیروها برخوردار شد. اعتقاد به خدایان، پرستش ارواح نیاکان، مناسکی در مددجویی ازنیروهای طبیعی، عقیده به مانا(2) (اشیایی که منبع نیرو هستند) و جانمندانگاری(3) مظاهر طبیعی از اصول و عقاید آنهاست.
عرفان بومیان قاره آمریکا و مذهب باستانی چین یعنی «تائوئیسم» از این گونه است و به نظر می‌رسد در میان ادیان باستانی و ابتدایی قاره‌های آفریقا و آسیا نیز چنین مسلک‌هایی وجود داشته است. در مرحله اول به تبیین عرفان «دون خوان»، عارف(!) مشهور قبیله یاکی به عنوان نماینده عرفان بومیان آمریکا پرداخته می‌شود و پس از آن مباحث دیگر عرفان‌های سرخپوستی مطرح می‌شود. آمار، نشر 4000 عنوان کتاب از شبه‌عرفان‌های غربی و شرقی را در ایران طی 15 سال گذشته نشان می‌دهد.
پی‌نوشت ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ
1. pseudo religion
2. Mana
3. Animism