مهریه؛ هدیه‌اي كه وثيقه شد

علي‌اكبر سرباز شندي

زن و شوهر تقاضای طلاق دارند، آن هم طلاق توافقی. دادگاه با صدور حکم جدایی، مرد را موظف کرد هر ماه یک سکه از 124 هزار سکه مهریه زن را بپردازد. با یک محاسبه سرانگشتی می‌توان نتیجه گرفت مرد باید 10 هزار و 333 سال یعنی تا سال 11717 هجری هر ماه یک سکه به زن بپردازد.

کم نیستند مردانی که امروز به حق یا ناحق و به دلیل پرداخت نکردن مهریه در زندان‌ها به سر می‌برند. مردانی مغرور و مدعی که در آغاز زندگی مشترک بدون اندیشیدن به آینده‌ای که در انتظارشان است نسبت به قبول مهریه چند هزار سکه‌ای، عمرشان را پشت میله‌های زندان هدر می‌دهند. موضوع مهریه یک سنت حسنه اسلامی و ایرانی است که متاسفانه در سال‌های اخیر به شدت از سوی خانواده‌های ایرانی دچار تغییر و تحول شده است، به طوری که گاهی بحث بر سر مهریه آنقدر بالا می‌گیرد که وصلتی به خاطر اختلاف نظر درباره آن، هیچگاه سر نمی‌گیرد.

مهریه که به آن مهر، کابین و صداق نیز می‌گویند، مالی است که مرد در هنگام عقد موظف می‌شود به همسرش پرداخت کند. تعیین مهر در عقد دائم واجب نیست و بدون آن نیز عقد صحیح است ولی پس از ازدواج در صورت مطالبه زن باید مهری معادل مهر رایج برای زنانی با مشخصاتی شبیه مشخصات زن به او پرداخت شود، که در اصطلاح فقهی به اینگونه مهر «مهرالمثل» می‌گویند. «مهرالمسمی» مهری است که مقدار آن در ضمن عقد نکاح معین شده و در صورتی که مدتی برای مهر در عقد تعیین نشده باشد، زن حق دارد مهر خود را سریع مطالبه کند. مستحب است که مهریه بیش از مقدار «مهرالسنه» نباشد. مهرالسنه مهری است که پیغمبر^(ص) برای همسران خود معین فرموده و مقدارش 500 درهم، معادل پنجاه دینار طلا بود. در احادیث فراوانی تعیین مهریه‌های کلان نهی شده است. به موجب قانون مدنی ایران، هر چیزی که مالیت داشته و قابل تملک باشد می‌تواند موضوع مهریه قرار بگیرد، مثل وجه نقد، زمین، خانه، اتومبیل و ... . در صورتی که مهریه مال غیرمنقول و متعلق به دیگری باشد باید هنگام وقوع عقد یا پیش از آن به زوجه انتقال یابد.

به جرات می‌توان گفت اگر فلسفه مهریه برای زن و مرد به خوبی روشن بود و خانواده‌ها چرایی این باور دینی را به خوبی درک می‌کردند بر میزان مهریه تاثیر می‌گذاشت. از نظر دین، مهریه عطیه‌ای است که عاشقانه از طرف مرد به زن برای جلب محبت و عشق به او داده می‌شود و قرار نیست مهریه هم مانند خیلی از سندهای دیگر فقط نوشته و بایگانی شود، بلکه قرار است این هدیه به زن اعطا شود. اینکه می‌گوییم «مهریه را چه کسی داده، چه کسی گرفته»، یک باور غلط است.

وقتی مردی مهریه‌ای بسیار بیشتر از دارایی خود را قبول می‌کند، در عمل صداقت ندارد چرا که او با این دید که مهریه هرگز پرداخت نمی‌شود، سند مهریه را امضا می‌کند.

براساس اعلام ستاد دیه کشور، در حال حاضر 1300 نفر برای پرداخت نكردن مهریه پشت میله‌های زندان به سر می‌برند. در مورد مهریه نظریات متعددی وجود دارد؛ مدافعان حقوق زنان با وجود اینکه این رسم را نوعی توهین به زن تلقی می‌کنند اما در شرایط کنونی، آن را روزنه‌ای برای بهبود نسبی وضع اقتصادي زن بعد از جدایی می‌دانند. کسانی که معتقد به برابری حقوق زن و مرد هستند اغلب، مهریه را نوعی قیمت گذاری روی زن می‌دانند. این افراد اعتقاد دارند ریشه این سنت به نگاه جنسیتی به زن بر می‌گردد و اینکه زن کالایی است که برای تملک آن باید مثل هر کالای دیگری بهایی پرداخت کرد. نسرین ستوده، وکیل و حقوقدان، معتقد است: در کشوری که قانون تمام اختیارات و امتیازات را به مرد داده، مهریه می‌تواند در مواقع خطر به کمک زن بیاید.

به گفته این وکیل و حقوقدان، دیدگاه اجتماعی به مهریه زن به گونه‌ای است که زن را اساسا مستحق دریافت چنین مهریه‌ای نمی‌داند. در زندگی مشترکی که به هر حال دو نفر با همکاری هم اموالی را جمع آوری کرده‌اند، قانون ما چنین می‌گوید که تمام اموال و دارایی‌هایی که ضروری مرد است باید محفوظ بماند و مهریه زن در وضع کاملا نا متعادل قرار می‌گیرد. به این مفهوم که به موجب قانون یک خانه، یک ماشین و اثاث البیت ضروری مرد از توقیف برای مهریه در امان می‌ماند. اینها طبق قانون قابل توقیف نیست و جزو استثنا‌های دِین است و زن در واقع برای مهریه‌اش دستش به جایی بند نیست جز اینکه رضایت بدهد به تقسیط مهریه خودش. ستوده 2 کارکرد برای مهریه قائل است؛ زمانی که مرد بعد از سال‌ها زندگی مشترک بخواهد زن را طلاق بدهد، زن با دریافت مهریه می‌تواند سرمایه‌ای برای خود دست و پا کند، البته مشروط به اینکه مرد بخواهد و بتواند مهریه را بپردازد. کارکرد دوم مهریه زمانی است که زن می‌خواهد به زندگی مشترک پایان بدهد و مرد راضی به طلاق نیست، در این حالت زن با بخشش مهریه شاید بتواند مرد را راضی به طلاق کند.

با وجود تمامی این مشکلات بر سر راه زنان برای گرفتن مهریه، بازهم هر چند وقت یکبار ندایی از گوشه‌ای به گوش می‌رسد که نشان از سخت‌تر شدن قوانین مربوط به مهریه دارد. برای مثال مدتی پیش رئیس سازمان ثبت اسناد کشور طبق بخشنامه‌ای به سر دفترها و محضرها اجازه داد تا در صورت توافق زوج‌ها، شرط پرداخت مهریه را استطاعت مالی مرد قرار دهند. یک محضردار در این مورد می‌گوید: «از آنجایی که مهریه ماهیتا عندالمطالبه است قبلا حتی اگر زوج‌ها هم درخواست می‌کردند، ما اجازه نداشتیم آن را عندالاستطاعه کنیم ولی با بخشنامه جدید، مهریه از ماهیت عندالمطالبه خارج شده و اگر زن و مرد بخواهند، با امضای شرطی در عقدنامه می‌توانند پرداخت مهریه را مشروط به استطاعت مالی مرد بکنند».

نسرین ستوده نیز به زمانی که مهریه‌های بسیار کم رایج بود و طلاق‌هایی که به همین دلیل به سهولت انجام می‌گرفت، اشاره می‌کند: «سراسر دهه 60 و اواخر دهه 50 در ایران مهریه‌های بسیار کمی برای زنان قرار داده می‌شد. در آن زمان جو اجتماعی‌ای ایجاد شده بود که به آسیب‌های متعددی برضد زنان، نهاد خانواده و کودکان منجر شد، به این دلیل که بسیاری از مردان با تمسک به مهریه پایین خانم، بعد از 20 سال قید زندگی را می‌زدند و با زن جدیدی ازدواج می‌کردند و آن خانم با 3 یا 4 بچه راهی کوچه و خیابان می‌شد. واقعیت آن است که این آسیب‌های اجتماعی را مهریه‌های پایین به زنان و کودکان تحمیل کردند اما صدای هیچ اعتراضی بلند نشد. الان که یکی، دو دهه است مهریه‌ها کمی قابل توجه شده، البته بعضی مهریه‌ها هم غیر معقول است؛ از زمین و آسمان صدا بلند می‌شود، در حالی که من نمی‌دانم ضررش به چه کسی می‌رسد؟ کدام مرد بابت مهریه سال‌ها در زندان مانده؟ اگر هم بمانند مدت کوتاهی است که تقاضای اقساط و تقسیط می‌دهند و همیشه هم با تقاضای تقسیطشان موافقت می‌شود. هیچ مردی به دلیل مهریه، مدت طولانی در زندان نگه داشته نمی‌شود». اما در مقابل دیدگاه دیگری وجود دارد که می‌گوید باوجود همه این قوانین تبعیض آمیز، دختران نباید به امید مهریه بمانند بلکه باید توانایی‌های خود را برای اداره زندگی مستقل بالا ببرند یا از دیگر راهکارهای قانونی استفاده کنند. شهلا اعزازی، جامعه شناس، از طرفداران این دیدگاه است: «در شرایط امروز واقعیت این است که دختر و پسر باید استقلال مالی، اجتماعی، و فکری داشته باشند و دخترها نباید چشم به مهریه بدوزند.

مهریه تا به امروز تضمین زندگی نبوده، وقتی هم میزان مهریه بالا رفته و زن‌ها توانسته‌اند آن را به اجرا بگذارند صمیمیت در زندگی به وجود نیاورده و از طرفی موجب شده کسری از زن‌ها بدون گرفتن پول مجبور به جدایی شوند و هیچ سهمی از اموال خانه نداشته باشند.» اعزازی به شروط ضمن عقد اشاره می‌کند و اینکه باوجود تمامی قوانین تبعیض آمیز(!) باز هم زنان می‌توانند به هنگام عقد امتیازاتی برای خود قائل شوند: «درست است که قانون ما هنوز این امکان را به زنان نمی‌دهد، اما موقع ازدواج دخترهای ما می‌توانند چیزهایی را درخواست کنند. متاسفانه آنقدر روی مهریه که بیشتر یک پرستیژ اجتماعی است تمرکز می‌شود که تقریبا هیچکدام از دخترها روی هیچ یک از شروط و حقوقی که می‌توانند داشته باشند، تاکید نمی‌کنند. دخترها حتی می‌توانند در اموال هم شریک بشوند، اگر بخواهند، می‌توانند این شروط را اضافه کنند. به عقیده من این منطقی‌تر از مهریه زیاد است».