رضا اعظميان*
«تا زماني كه حق كپي‌رايت در ايران حل نشود، حق مولف كه حقوق نويسنده و كارگردان يك فيلم هم جزئي از آن است، قرباني سودجويي سودجويان خواهد شد.» اين به واقع اصلي‌ترين و كليدي‌ترين جمله‌اي است كه مي‌توان درباره كيفيت توليد و پخش آثار سينمايي در ايران مورد تأكيد قرار داد، چرا كه تا اين بخش قانوني مورد توجه قرار نگيرد هيچ صنف و گروهي نمي‌تواند مشكلات موجود را به طور كامل حل و فصل كند. چند روز پيش از اين نيز در قالب نامه‌اي سرگشاده به اين نكته اشاره كرده بودم، اما متأسفانه خبر آن به گونه‌اي در روزنامه «باني فيلم» منعكس شد كه گويي دغدغه من در نگارش نامه، مشكلات مالي و اختلاف نظر با تهيه‌كننده فيلمم بوده است. من در آن نامه نيز دقيقا به «قانون» نظر داشتم و سياستگذاران را مورد خطاب قرار داده بودم كه «چرا بايد به گونه‌اي رفتار شود كه حقوق مولف به راحتي ناديده گرفته شود؟».
«تا زماني كه حق كپي‌رايت در ايران حل نشود، حق مولف كه حقوق نويسنده و كارگردان يك فيلم هم جزئي از آن است، قرباني سودجويي سودجويان خواهد شد.» اين به واقع اصلي‌ترين و كليدي‌ترين جمله‌اي است كه مي‌توان درباره كيفيت توليد و پخش آثار سينمايي در ايران مورد تأكيد قرار داد، چرا كه تا اين بخش قانوني مورد توجه قرار نگيرد هيچ صنف و گروهي نمي‌تواند مشكلات موجود را به طور كامل حل و فصل كند. چند روز پيش از اين نيز در قالب نامه‌اي سرگشاده به اين نكته اشاره كرده بودم، اما متأسفانه خبر آن به گونه‌اي در روزنامه «باني فيلم» منعكس شد كه گويي دغدغه من در نگارش نامه، مشكلات مالي و اختلاف نظر با تهيه‌كننده فيلمم بوده است. من در آن نامه نيز دقيقا به «قانون» نظر داشتم و سياستگذاران را مورد خطاب قرار داده بودم كه «چرا بايد به گونه‌اي رفتار شود كه حقوق مولف به راحتي ناديده گرفته شود؟».من نيز به خوبي به اين امر واقفم كه مراكز مسؤول و وزارتخانه‌هاي مرتبط با فرهنگ، تلاش‌شان معطوف به فراهم آوردن بستر رشد انديشه است، اما با نبود قانون «كپي‌رايت» به صورت مدون و اجرايي، اين مهم به سرانجام نمي‌رسد و «انديشه» كماكان مورد سلاخي سرمايه‌داران قرار مي‌گيرد. نزديك به 5 سال از عمر من صرف ساخت و توليد فيلم «كارناوال مرگ» شد. فيلمي كه قرار بود با ديدي روانكاوانه به معضل كارناوال‌هاي عزا و عروسي در خيابان‌هاي شهر بپردازد، اما هنوز نمي‌دانم چرا اين طرح در مراحل پاياني توليد متوقف شد. نمي‌دانم، آيا به دليل مخالفت با ديدگاه طرح شده در فيلم اين اتفاق رخ داد و يا به بهانه كمبود بودجه. اين فيلم اگرچه حمايت 50درصدي معاونت فرهنگي -هنري شهرداري تهران و نيز نيروي انتظامي را پشت سر داشت اما بازهم به دليل پاره‌اي مشكلات(!؟) كار خوابيد و به سرانجام نرسيد.
اگر بخواهم چنين معضلي را در روند توليد يك فيلم آسيب‌شناسي كنم، ابتدا لازم است تأكيد كنم كه ما در سينماي ايران سه گروه تهيه‌كننده داريم.
1- دسته اول، تهيه‌كنندگاني هستند كه اصلاً داعيه فرهنگسازي ندارند و از همان ابتدا ذائقه مخاطب را ملاك عمل قرار مي‌دهند. اين گروه برنامه‌ريزي كارشان را براساس همين ملاك تنظيم مي‌كنند و به راحتي فيلم را مقابل دوربين مي‌برند و در زمان معين نتيجه كار را براي اكران آماده مي‌كنند و خيلي هم دغدغه حضور در جشنواره را ندارند. فعاليت اين تهيه‌كنندگان هم براي خودشان بازگشت سرمايه و ادامه حيات مالي را در پي‌دارد و هم از ديد اشتغال و هم حمايت از چرخه مالي سينما، به نوبه‌خود فعاليتي قابل احترام است.
2- دسته دوم، هم تهيه‌كنندگاني هستند كه از سوی نهادها و ادارات مختلف امكاناتي را در اختيار مي‌گيرند تا در كنار گروه اول فعال باشند و در عين حال به فرهنگسازي هم بها دهند. نكته قابل توجه درباره اين دسته، اين است كه اكثرا، افرادي فرهنگي نيستند. يعني افرادي از جنس فرهنگ و با دغدغه‌هاي فرهنگي نيستند، اما در جايگاه فرهنگساز، مورد حمايت قرار مي‌گيرند. اين بخش، به نظر من اصلي‌ترين گروهي است كه براي رفع مشكلات توليد در سينماي ايران بايد مورد اصلاح و آسيب‌شناسي قرار بگيرد. «كارناوال مرگ» يكي از فيلم‌هايي است كه قرباني اين بخش از تهيه‌كنندگان شده است اما به عقيده من در صورت نبود اصلاح، بي‌شك به‌عنوان آخرين نمونه باقي‌نمي‌ماند. همانگونه كه پيش از اين هم فيلم «مرزي براي زندگي» گرفتار اين معضل شد و از اكران عمومي بازماند و درباره آن فيلم هم در حالي كه تهيه‌كننده 80 سالن سينما در اختيار داشت باز هم شرايط براي اكران مناسب فراهم نيامد، چراكه اصرار من بر اين بوده و هست كه محل عرضه كالا بايد متناسب با خود كالا باشد و اين در آن مقطع مورد توجه هيچ يك از مسؤولان وقت ارشاد قرار نگرفت.
3- اما گروه سوم، تهيه‌كنندگاني هستند كه واقعا دغدغه فرهنگ و سينما دارند. که اين گروه هم به دليل برخي مشکلات دچار محدوديت‌هایی مي‌شوند.
در اين تقسيم‌‌بندي، گروه اول در پي بازگشت سرمايه هستند و از همين رو راحت‌ترين روش‌هاي اكران را براي خود فراهم مي‌كنند. گروه دوم از حمايت‌ها براي اكران برخوردار مي‌شوند و در اين ميان اين گروه سوم است كه قرباني مي‌شود و از امتياز بهره‌مندي شرايط اكران مناسب بي‌نصيب مي‌ماند. با تمام اين شرايط اميدواريم نشست‌هايي كه اخيرا در حضور رئیس‌‌جمهور در معاونت سينمايي و حتي در تلويزيون، به صورت آزاد، براي آسيب‌شناسي جريان سينماي ايران برگزار شده و ان‌شاءالله ادامه هم خواهد داشت، فارغ از نگاه محافظه‌كارانه، بستري براي انعكاس واقعي معضلات فراهم آورد، تا سينما و سينماگران ايران هرچه زودتر بتوانند جايگاه اصلي خود را بازيابند. در اين راستا، انعكاس صحيح و كامل بازتاب فعاليت‌هاي سينماي ايران در عرصه‌هاي جهاني نيز امري است كه به خوبي مي‌تواند موجب توجه بيشتر سياستگذاران و سينماگران، براي رفع بخش قابل توجهي از مشكلات شود.
* نویسنده و کارگردان سینما