گروه اجتماعي: چشم‌هایت را ببند و تنها واژه‌ها را تکرار کن، بعد خواهی دید بدون آن‌که جایی رفته باشی وکاری کرده باشی، خسته می‌شوی، شاید هم کمی دلمرده!
حالا بگو شهر، خشت، آجر، آهن و یک‌عالمه آدم که می‌دوند پی روزمرگی، قدم‌هایشان تند است و بلند، به هم تنه می‌زنند، مجبورند داد بزنند توی همهمه شهر تا صدایشان برسد به آن یکی.
کلافه شدید؟ شهر آنقدرها هم که خیال می‌کردیم پر از زرق و برق نیست؟ اینجا ساختمان‌ها بلندند و سیاه، اینجا خبری از رنگ نیست. راستی! چرا روی دیوارهای شهر من نقشی از رنگ نیست؟ چرا رنگ و بوم آن مرد غارنشین، از دوران نوسنگی جزو میراث ما نشد و به امروز نرسید؟ مگر نه این‌که پدران آریایی ما هشت هزار سال قبل از میلاد راز رنگ و نقش دیوار را فهمیده و درک کرده بودند که می‌توان با رنگ و طرح، نقشی از زندگی روی دیوار غارها زد!
اگر هنوز چشم‌هایت بسته‌اند، حال وقت خوبی است برای رفتن و نشستن کنار مرد غارنشین لرستانی؛ می‌توان رفت و روی صخره‌های غار «دوشه» و «دره میرملاس» کوهدشت لرستان نشست و زل زد به اولین دیوار نگاره‌های ایرانی.
مرد از شکار برگشته بود، دست و پای یک بز کوهی از سر شانه‌هایش آویزان بود، زن آتش به پا کرده بود، بز کوهی داشت روی چوبی سرخ می‌شد که مرد نقشی شبیه خودش روی دیوار نمناک غار کشید؛ به دست مرد یک تیر هم داد که داشت از چله در می‌رفت، بعد کمی قرمز اخرایی، سیاه و اندکی هم زرد ریخت توی اولین دیوارنگارههای ایرانی، حالا مرد داشت فکر مي‌کرد که باید راهی باشد تا همه بفهمند این اثر هنری مال او است! بعد کف دست را خواباند توی رنگ قرمز اخرایی و پنجه‌ها را کوبید پایین دیوار غار، همان‌جا که یک بز کوهی مرده بود.
بعد از آن‌که مرد پنجه‌هایش را کوبید تو دیوار، تعداد محدودی از اولین دیوارنگارههای ایرانی صاحب یک امضای هنری شدند؛ اما آن‌ها که امضای خالق اثر را ندارند بیشتر محصول یک کار گروهی‌اند تا تک‌نفره.حالا ما رنگ‌های بیش‌تری از تبار آریایی خود می‌شناسیم، تمام این هشت هزار سالی که گذشت، فرصت داشتیم برای خلق سبک و سیاق‌های نقاشی، اما راستی چرا حالا رنگ‌های دنیاي ما تنها قرمز اخرایی، سیاه و زرد نیستند و شهرهایمان سیاه و سفید و خاکستری‌اند؟آدم امروز چه ادعای شهرنشینی داشته باشد، چه پذیرفته باشد که از تبار همان آدم‌های غارنشین است، حتما باید چیزی از فلسفه رنگ، زندگی و نشاط سرش بشود! اما چه شد که بی‌خیال رنگ‌ها شدیم؟ چرا حالا که از کوچه پس کوچه‌های یک شهر سفید، سیاه و خاکستری می‌گذریم، هیچ کدام‌مان یادمان نمی‌آید روزی نقاشی‌های دیواری از مهمترین جلوه‌های هنر ایرانی بوده‌اند؟
حالا وقتی میان روزمرگی گرفتار شده‌ایم و میان هیاهوی ناتمام شهرها می‌دویم پی یک لقمه نان، وقتی که تکیه داده‌ایم به یک دیوار خاکستری، حواسمان نیست به این‌که چرا توي شهر ما رنگ نیست، نسل گرفتار امروز کمتر از نقش‌نگاره‌های 700 ساله زیارتگاهی در بیدگل، حوالی کاشان، خبر دارد. چند نفر ما می‌دانیم که نقاشی‌های دیواری دوران اشکانیان پر از تصویر میش، بزکوهی و یک شکارچی بوده است یا این‌که در نقاشی‌های دیواری دوران هخامنشی، شکار و سوارکاری جایش را به ترسیم چهره دلداده‌ها داده بود. راستی! چرا کسی برای ما از دیوارنگارههای پنج کنت سمرقند یا دیوارنگارههای شهر گور و کوه خواجه در سیستان حرفی نزد؟
وقتی از این دیوار‌نگاره‌ها خبر داشته باشیم، آن وقت سنت کهن دیوار‌نگاری در این سرزمین گربه‌ای‌شکل را بیشتر می‌شناسیم! آن وقت بیشتر از هر وقت دیگر دلمان لک می‌زند برای داشتن یک حوض نقاشی پر از رنگ که شبیه شهر ماست.
نقاشی دیواری چیست؟
روزهای اولی که بشر چیزی به اسم نقاشی خلق کرد، همه هنرش خلاصه شد در خط خطی‌های کج و معوجی که توی دیواره‌های نمناک غارها نقش می‌بست، اما امروز آن قدر سبک و سیاق‌های نقاشی دم‌دست بشر زیاد شده که می‌توان تنها درباره نقاشی‌های دیواری شهرها کلی حرف و حدیث به‌هم بافت، شاید تفاوت عمده نقاشی دیواری با دیگر فرم‌های نقاشی، ارتباط ارگانیک آن با معماری باشد؛ نقاشی دیواری را نمی‌شود هرجا که دلمان خواست حک کنیم، باید آن را در قالب از پیش تعیین‌شده فضاهای معماری خاص اجرا کرد. در چنین شرایطی است که نقاشی دیواری، خود بخشی از یک فضای معماری می‌شود. می‌توان گفت، نقاشی دیواری دربند معماری است و در کنار گچ‌بری‌ها و مقرنس‌كاری‌هاست که می‌توانیم به وحدتی به نام معماری برسیم. حتی بیراه نگفته‌ایم اگر به جای نقاشی دیواری بگوییم « نقاشی معماری».
نقاشی دیواری را می‌توان هنر دیواری هم نامید و در پی ارتباط معنایی آن با معماری و شهرسازی بود. وقتی دیوارها دو بخش کاربردی و اطلاع‌رسانی برای شهر داشته باشند، آن وقت نقش رنگ‌ها را روی این بوم‌های بزرگ نقاشی بهتر می‌شود فهمید. وقتی ویژگی یک دیوار مثل جنس، نوع، طرح، رنگ و نوشته‌هایش روح و روان و یک فکر خالص را القا کند، آن وقت دیگر به همین سادگی‌ها نمی‌توان از پس دیوارهای بلند و خاکستری شهر گذشت. دیوارها با آدم حرف می‌زنند، مثل دیوار بلند و سیاه زندان؛ بدون آن‌که سردرش را بخوانی به تو می‌گوید اینجا یک زندان است. دیوار یک مهدکودک هم همین‌طور.
اما نقاشی دیواری نخستین زایش راستین هنری انسان عصر سنگی است که جهان را با تصویر مجسم می‌سازد. نقاشی‌های دیواری می‌توانند زبان گویای یک شهر باشند، می‌توانند حرف بزنند، حقوق شهروندی را میان نقش‌هایشان فریاد بزنند. این بوم‌های نقاشی بزرگ سطح شهر می‌توانند نماینده یک سازمان و نهاد باشند و برای من شهروند، از طرح‌ها و ایده‌های تازه یک مدیریت شهری بگویند، آن‌ها می‌توانند روایتگر تاریخ و اسطوره‌ها باشند. نقاشی‌های دیواری رسانه تصویری توده مردم‌اند و در سراسر تاریخ تجسمی ایران با گره‌بندی‌ها و معرق‌کاری‌ها پیوند خورده‌اند و نقشی از تاریخ مذهبی و میهنی ایران آریایی را به تصویر کشیده‌اند.
طرح‌ها را معنا کنید!
نقاشی دیواری یکی از شاخه‌های پویای هنری است که با حضور بی‌واسطه در متن زندگی مردم در شکل‌بخشیدن به قوای بصری و درک دریافت حسی و منطقی آن‌ها از هنر و زیبایی، سهم غیرقابل انکاری دارد. آرتور امید آذری، کارشناس معماری و گرافیست، نقاشی دیواری را ابزاری برای بالا بردن نگاه هنری مردم یک شهر می‌داند و معتقد است: اگر دلمان می‌خواهد همگام با مردم عصر هنر و تکنولوژی پیش برویم باید به اندازه آن‌ها سطح آگاهی‌مان را بالا ببریم، کار سختی نیست، این آگاهی‌ها را حتی می‌توان از طریق نقاشی‌های دیواری یک شهر به مردمش داد. وقتی شهر ما پر از نقاشی‌های دیواری مناسب با بافت مسکونی باشد، آن وقت بدون آن‌که بفهمیم، با مفاهیم انتزاعی هنر نقاشی آشنا می‌شویم و حتی بی‌آن‌که حواسمان باشد، سطح شعور هنری و فرهنگ شهرنشینی ما بالا می‌رود. باورتان می‌شود همین نقاشی‌های دیواری به ظاهر ساده، می‌توانند نشان‌دهنده معرفت عمومی یک جامعه از هنر و فرهنگ باشند و نمی‌توان به سادگی از کنار آن‌ها گذشت.
امید آذری معتقد است: در فرآیند شکل‌گیری این تصاویر، شهر صاحب یک دیدگاه فرهنگی می‌شود، آن قدر که می‌توان ادعا کرد اگر این مفاهیم در شهر گسترده شوند، آن وقت شهر یک جهش فرهنگی خواهد داشت، اما برای آن‌که شهری با این ویژگی‌ها داشته باشیم، باید نگاه عمومی مردم و همچنین نگاه معماران و شهرسازان را با نقاشی دیواری آشنا کرد و آشتی داد. حتی رسانه‌ها می‌توانند برای مردم از سبک‌های نقاشی مدرن و هنر‌های انتزاعی حرف بزنند تا بیننده یک تصویر گرافیکی در شهر، بهت‌زده خیره نشود به رنگ‌ها و طرح‌های درهم و آخرش هم نفهمد که تصویر پر از رنگ کنج این میدان و اتوبان قرار است چه چیز را فریاد بزند.
یک نقاشی دیواری خوب
وقتی یک نقاشی خوب از آب درمی‌آید که حواست به بوم و رنگ و طرحش باشد. امید آذری، انتخاب یک دیوار مناسب و فضای معماری ایده‌آل را جای خوبی برای نقاشی می‌داند و می‌گوید: بد نیست زمینه نقاشی‌ها یک سایه روشن هم داشته باشند یا بشود میان آن‌ها بخشی از یک زندگی را دید. اگر ابعاد، طرح و دیوار درست انتخاب شوند و دست آخر یک رنگ خوب هم روی طرح ریخته شود، همین نقاشی‌های دیواری می‌توانند فرصت تنفسی به شهرنشین‌های خسته از هیاهوی شهرها بدهند. اگر این تصویر‌ها متناسب با بافت هر منطقه، سنتی یا مدرن طراحی شوند، آن وقت می‌توانند به یک اثر هنری ماندگار تبدیل شوند، اما در غیر این صورت برای مردم آن حوالی تنها برای مدت کوتاه یکی، دو ماه شادابی و تازگی دارد، برای آن‌که یک پوسته جداگانه و بیگانه با مردم آن ناحیه می‌شود و نمی‌تواند پاسخگوی نیاز چندین‌ساله شهروندان باشد.
اما نقاشی‌های دیواری امروز ما حکایت دیگری دارند، اصلا بیشتر دیوارهای شهر ما خاکستری‌اند و ترک‌خورده و البته کمی هم آبی نیلی که یک صورت بزرگ بدون تن چسبانده‌اند توی آن زمینه خالی بدون طرح و چند خط نوشته هم به یاد یکی از آن شقایق‌های عاشق پایش حک کرده‌اند و ما آن‌قدر سرگرم روزمرگی هستیم که متوجه نمی‌شویم این تن‌های بی‌سر در زمینه آبی نیلی نمی‌توانند زبان گویا و رسایی برای هشت سال دلاوری و رشادت باشند.
راستی! به سر نقاشی‌های دیواری ما چه آمد که امروز یا پر از رنگ‌های آبی‌اند یا طرح‌های گرافیکی درهمی که نمی‌فهمیم چه می‌خواهند بگویند، اما یک روز میان نقاشی‌های دیواری چند‌هزار ساله ایران آریایی می‌شد حکایت آن نارنج‌ها و زنان مصری را دید که دست‌هایشان زخم برداشته از جمال یوسف، یا تنها یک تصویر ناب از ظهر عاشورا می‌توانست دل‌ها را آسمانی کند، یا حتی می‌شد میان این رنگ و بوم‌ها سهراب را کشاند پای نبرد با پدر و پرده آخر شاهنامه را خواند!