آزاده صالحی
چرا نویسندگانی از نسل شما که در مکتوب کردن وقایع 8 سال دفاع مقدس نقش داشته‌اند، کمتر به برگزاری کارگاه‌های آموزشی داستان یا تربیت شاگردان می‌پردازند؟
شاید به این خاطر که نویسنده شدن هرگز با آموزش صرف داستان‌نویسی و در چارچوب کارگاه‌های آموزشی میسر نمی‌شود. هر چند خود من تا مدت‌ها پیش در دانشگاه تربیت معلم به تدریس این مبانی می‌پرداختم و به دلیل گرفتاری و مسافرت از ادامه آن دست کشیده‌ام، اما به واقع نویسندگی پیش از هر چیز به جهان‌بینی، روانشناسی، استعداد، مطالعه و نوشتن زیاد نیازمند است و یادگیری. به عنوان مثال اصول اولیه داستان‌نویسی با فراهم بودن این خصوصیات نیز می‌تواند در قالب یک کتاب منتقل شود.
تصور کنید در 15 سال گذشته سوره مهر مبادرت به برگزاری کلاس‌های داستان‌نویسی می‌کرد ولی از میان این کلاس‌ها تنها چند نفر نویسنده به تعداد انگشتان دست بیرون آمدند، ضمن اینکه به نظر می‌رسد متاسفانه امروز برخی از این کلاس‌ها دکانی برای گردانندگان آن شده است. می‌دانید پرسشی که شما مطرح می‌کنید مثل احساس گرسنگی و غذاست، اما در این میان این پرسش هم پیش می‌آید که آیا می‌توان هر غذایی را خورد یا اصلا چطور می‌توان این احساس نیاز را مرتفع ساخت. گاه در برخی از این کارگاه‌ها مشاهده می‌شود که استادان این فن هنوز نتوانسته‌اند به خوبی در ادا کردن حق مطلب موفق باشند، پس چگونه می‌توانند این اطلاعات را به شاگردان القا کنند!
آقای رئیسی! آثار نویسندگان جوان و در واقع نسل‌های بعد از جنگ را قبول دارید؟
امروز در برخی آثار نویسندگان جوان ردپای ترسیم کردن این تبعات به خوبی مشهود است، بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که جوان امروز به همان اندازه محق است كه درباره تبعات جنگ بنویسد. منتها توصیه من در این راستا این است که حتما درباره مقوله جنگ به تحقیق بپردازند و از برخوردهای احساسی پرهیز کنند و آن را وسیله امرار معاش قرار ندهند.
البته بخشی هم به مسوولان فرهنگی برمی‌گردد.
متاسفانه در این باره یکی از ایرادات مسوولان فرهنگی این بوده که در مواقع مختلف راجع به جنگ طوری حرف زده‌اند که انگار جنگ کردن امری ساده بوده است و این مساله را با جایزه دادن به آثار ضعیف در این عرصه پر و بال و قوت می‌دهند. این در حالی است که گاه نفس خود این جشنواره‌ها دچار مشکل است و ماهیت آن مشخص نیست. به هر حال دم‌دستی قرار دادن موضوع جنگ از سوی کارگزاران فرهنگی و افرادی که بی‌تجربه نسبت به این حوزه می‌نویسندنوعی خیانت تلقی می‌شود. شما نگاهی به کنگره‌های پزشکی‌ای که در سطح کشور برگزار می‌شود بیندازید، چرا این کنگره‌های پزشکی اینقدر تخصصی است، چرا هر شخصي را برای شرکت در آن راه نمی‌دهند، اما برای جنگ هر شخصي می‌تواند بنویسد؟
حال که صحبت به اینجا کشید، می‌خواستم بپرسم آیا به عنوان یک نویسنده قبول دارید با دست‌اندرکاران ادبیات دفاع مقدس جز این وادی صحبت دیگری نمی‌شود؟ منظورم این است آیا ظرفیت این نوع ادبیات همین‌قدر است؟
واقعیت قضیه این است که من به شخصه همیشه از اینکه مثلا می‌گفتند رضا رئیسی نویسنده دفاع مقدس یا جنگ است، معترض می‌شدم. به این خاطر که عقیده داشتم نویسنده، نویسنده است و مفاهیمی چون دفاع مقدس یا انقلاب و ... بهانه‌ای برای نوشتن است و محوریت پیش از هر چیز انسان و دنیای انسانی است، یعنی نویسنده در درجه نخست با این موضوعات سر و کار دارد. این دسته‌بندی‌ها نادرست است چون نویسنده را در مواضع خاصی قرار می‌دهد و باعث می‌شود که تعریف‌ها و دسته‌بندی‌های خاصی از این افراد شود. متاسفانه بخشی از این معضل به دوستان مطبوعاتی ما و محیط مطبوعاتی برمی‌گردد. در واقع مطبوعات با ساختن این مرزبندی‌ها ـ خواه ناخواه ـ به این معضل دامن هم می‌زنند، در حالی که اگر مطبوعات بتوانند برای افرادی که سال‌ها عمر و جانشان را در جبهه‌های جنگ حق علیه باطل گذاشتند وقت بیشتری صرف کنند، با نویسندگان این عرصه که در شکل‌دهی ادبیات جنگ نقش داشتند به گفت‌وگوهای مفصل بپردازند و تحلیل بیشتری نسبت به جنگ ما به عمل بیاورند، مسلما دستاوردهای مطلوب‌تری عایدشان می‌شود.
جالب اینکه خودتان هم یک زمان روزنامه‌نگار بوده‌اید.
بله، من نیز در برهه‌ای از زمان روزنامه‌نگار بودم اما زمانی که احساس کردم برای نوشتن اجحاف‌هایی صورت می‌گیرد، خود را کنار کشیدم. شاید به این خاطر که به رسالت حقیقی قلم، ایمان داشتم و هرگز این شغل، یعنی روزنامه‌نگاری را دستاویزی برای ارتزاق نمی‌دانستم. اما متاسفانه این مسائل در مطبوعات امروز ما رعایت نمی‌شود و همان‌طور که گفتم دسته‌بندی‌ها، مرزبندی‌ها، نام‌گذاری‌ها و اصولا تعاریف انجام شده توسط مطبوعات، نویسندگان را با بخشیدن عنوان‌های نویسنده دفاع مقدس، نویسنده انقلاب و... درگیر بازی با کلمات می‌کنند. خب، مسلم است که با وقوع چنین اتفاقی حیطه‌هایی که بيان کردم به تدریج اثربخشی خود را از دست می‌دهند. یک چیز دیگر هم هست و آن اینکه اگر زبان ما در ادبیات دستخوش صدمات فراوان شد، به نبود شناخت و همین سهل‌انگاری‌های مطبوعات برمی‌گردد.
اگر بخواهیم یک جریان‌شناسی کلی نسبت به ادبیات داستانی معاصر به‌ویژه 2 دهه اخیر داشته باشیم، وضعیت داستان‌نویسی را چطور ارزیابی می‌کنید؟ به ویژه در آثار جوانان پیشرفتی حس می‌کنید؟
به لحاظ کمی سیاهی‌لشکرهایی هم داشته‌ایم اما به نظر می‌رسد کیفیت آثار داستانی دستخوش افت و خیزهایی شده است. در اصل خیلی از افرادی که امروز می‌نویسند صرفا برای نوشتن تنها این کار را می‌کنند و به جرات می‌توان گفت تعهد چندانی نسبت به این نوشتن صرف قائل نیستند و من فکر می‌کنم تقصیری هم ندارند، چون تعهد در صورتی شکل می‌گیرد که نویسنده زیاد بنویسد. اگر بتوانیم خودمان را قانع کنیم که سفارشی‌نویسی نکنیم تا حدودی از این مساله جلوگیری کرده‌ایم.
البته سفارشی‌نویسی هم همیشه بد نیست ولی...
قبول دارم، سفارش‌پذیری مانعی ندارد اما سفارشی نوشتن، آسیب‌های جدی به بدنه ادبیات داستانی‌مان وارد می‌سازد و نویسنده هر قدر هم که در تنگنای مالی باشد، نباید این کار را بپذیرد. به ویژه اینکه سفارشی‌نویس‌های امروز با نوعی اعمال سلایق و تنگ‌نظری‌ها مواجه می‌شوند. به عبارت دیگر می‌توان گفت نوعی عقب‌افتادگی ادبی در این دهه مشاهده می‌شود. هر چند تلاش جوانانی که تازه پا به این عرصه گذاشته‌اند را نمی‌توان نادیده گرفت، اما آنچه در این میان اهمیت دارد تداوم این تلاش‌ها و حمایت و پشتیبانی مدیران فرهنگی است. متاسفانه در حال حاضر مدیران فرهنگی ما ترجیح می‌دهند جلو بروند و اهالی قلم پشت سر آنها حرکت کنند، اما من مخالف این قضیه هستم و اعتقاد دارم هیچ‌کدام از آنها پیشاپیش هم حرکت نکنند بلکه همدوش و موازی یکدیگر فعالیت کنند. باید این واقعیت را بپذیریم که هر قدر لطمه خورده‌‌ایم از این مساله است.
فکر نمی‌کنید مفاهیم موجود در اغلب آثار داستانی امروز با وجود ملموس بودن به کلیشه نزدیک شده است؟
نه‌تنها مفاهیم و مضامین که به نظر می‌رسد در مواقعی شیوه‌های نگارش نویسندگان نیز عینا شبیه به هم شده است. از سویی برخی نویسندگان آسان‌ترین راه را برای نوشتن می‌یابند و همان‌طور که اشاره کردم، به جای تزریق پیام‌های اجتماعی و انسانی به اثر، واگویه‌های خود را مکتوب می‌کنند و از یک خاطره بیشتر تجاوز نمی‌کنند.
یکی از آسیب‌های جدی ادبیات دسته‌بندی‌های جناحی است که برخی به آن دامن می‌زنند. در این باره نظر شما چیست؟
من شخصا فکر می‌کنم اگر ادبیات برای ما اهمیت داشته باشد به این دسته‌بندی نمی‌رسیم. البته اگر در ادبیات، تشکل یا مجمع وجود داشته باشد و منجر به گردهمایی نویسندگان زبده و اهل فن شود خوب است و هیچ اشکالی هم ندارد، اما متاسفانه اغلب دسته‌بندی های فعلی به جای آنکه صنفی باشد، سیاسی است. ضررش هم این است که سیاست‌زدگی نمی‌تواند در نهایت به ارتقای ادبیات داستانی ما منجر شود و موجبات زمین خوردنش را فراهم می‌سازد. به نظرم اگر کسی در این مملکت دلش برای ادبیات بسوزد و در واقع این مقوله را محور کار خود قرار دهد وبه آن به چشم ارزش نگاه کند قطعا از این دسته‌بندی‌ها کناره‌گیری کرده و خودش را آلوده نمی‌سازد. به هر حال نویسندگان نباید خود را به دسته‌بندی‌ها محدود کنند زیرا ادبیات دامنه وسیع‌تری دارد که می‌توان از جهات مختلف به آنها پرداخت.
البته در مواقعی آبشخورهای اصلی این دسته‌بندی‌ها مدیران فرهنگی هستند.
با نظر شما هم‌عقیده‌ام و فکر می‌کنم یکی از مشکلات اساسی این است که خود مدیران فرهنگی هم در این دسته‌بندی‌ها دخیلند و انگار در سیاست کاری‌شان این مساله را گنجانده‌اند که باید جناح و تفکر خاصی داشته باشند. در حالی که در اغلب مواقع به جای تفکر پخته، سلیقه می‌بینیم. بنابراین توصیه می‌کنم مدیران فرهنگی ما به دنبال دسته‌بندی‌هایی از این دست نباشند و با دوری کردن از این آفت، آینده‌نگری و عدالت را محور کار خود قرار دهند. بویژه اینکه این اعمال سلیقه‌ها با تغییر ناگهانی مدیریت‌ها حالت چرخشی می‌یابند.
می‌خواهم مبحث پایانی این گفت‌وگو را باز هم به سمت مقوله ادبیات دفاع مقدس هدایت کنم و بپرسم آیا نوشتن از جنگ، امروز وظیفه عده‌ای از نویسندگان است یا همه کسانی که تمایل و توانمندی در این حیطه دارند می‌توانند آثاری با این مضمون بنویسند؟
وقتی از جنگ حرف می‌زنیم نباید فراموش کنیم این مقوله‌ای فراگیر بود و برای تمام کشور رخ داد. حتی آنهایی که حضور در جبهه را تجربه نکردند از ترکش‌های جنگ بی‌نصیب نماندند. بنابراین افرادی که به نوعی متحمل تبعات جنگ می‌شوند هم می‌توانند مولف آثار جنگ باشند. با این اوصاف چطور می‌توان گفت عده‌ای باید درباره جنگ بنویسند که در صحنه بوده‌اند و کسانی که پشت صحنه بوده‌اند چیزی ننویسند. در این زمینه باز هم به همان مساله اعمال سلیقه می‌رسیم و یادمان باشد که نباید کینه‌توزی کنیم. تصور کنید نویسندگانی چون محمود دولت‌آبادی، احمد محمود و... افرادی بودند که در طول هشت سال جنگ در ایران حضور داشتند و همین بمباران و آسیب‌ها را تجربه کرده‌اند و این توانمندی را داشتند که از جنگ، آثار ارزنده‌ای خلق کنند.
فکر می‌کنم می‌خواهید به این نتیجه برسید که موضوع جنگ در حال حاضر در انحصار عده‌ای از نویسندگان است، در حالی که نباید باشد.
دقیقا، در عین اینکه انحصارطلبی که شما به آن اشاره می‌کنید هم یکی ازعوارض اعمال سلیقه است که در پرسش قبلی‌تان به آن پاسخ دادم. بنابراین نمی‌توان مساله جنگ را به‌عنوان یک میراث شخصی برای خودمان تلقی کنیم. حتی شما هم به‌عنوان جوانی از نسل امروز می‌توانید با جهان‌بینی و دیدگاه خودتان از جنگ بنویسید و مسلم است که کسی نمی‌تواند جلوی شما و امثال شما را در این کار بگیرد و بگوید چون تو در صحنه نبودی حق نداری بنویسی! به همین دلیل است که فکر می‌کنم بهتر است به مخاطب اجازه دهیم به گزینش آثار تالیف شده در این عرصه بپردازد و جایگاه هر نویسنده را مشخص کند. اگر دلمان برای ادبیات این مرز و بوم می‌سوزد باید به این نکته توجه کنیم که انحصارطلبی موضوع جنگ برای نوشتن یعنی به انحراف رفتن ادبیات.