«اخراجي‌ها»، اعزامي به جشنواره فيلم فجر

محمد صابری

از همان فردای عید سعید فطر که تصویربرداری «اخراجی‌ها2» در لوکیشنی در نمایشگاه هوایی ارم، کلید خورد تا به امروز که کار در لوکیشن آسایشگاه اسرا پیگیری می‌شود، کوچک‌ترین رویداد پشت صحنه این پروژه، رسانه‌ای شده است و این نه فقط با خبرپراکنی‌ها و حاشیه‌سازی رسانه‌ها، که با حضور پررنگ شخصیت‌های حقیقی و حقوقی در محل فیلمبرداری هم بی ارتباط نبوده‌است؛ «محمدحسین صفارهرندی» وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی که فعالیت در جایگاه «روابط عمومی فیلم اخراجی‌ها» را باعث افتخار خود خواند، «ابراهیم حاتمی‌کیا» سردار سینمای دفاع مقدس که آینده روشنی را برای این تریلوژی پیش‌بینی کرد، «مهدی کلهر» و «علی‌اکبر جوانفکر» مشاوران رئیس‌جمهور که از تأثیرگذاری «اخراجی‌ها» بر نسل جدید و پیام معنوی آن گفتند. «محمد آفریده» مدیرعامل مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی، که از مشارکت این مرکز با سازندگان اثر خبر داد و چندین نفر از جانبازان و آزادگان 8 سال دفاع مقدس که بر روند صحیح بازسازی خاطرات خود ناظر شدند، هریک بی‌تردید عاملی موثر بر افزایش توجهات رسانه‌ای به روند تولید این فیلم سینمایی محسوب می‌شوند.

با این همه اما باید پذیرفت که ساخت دومین قسمت از پرفروش‌ترین فیلم تاریخ سینمای ایران، به خودی خود هم رویدادی قابل توجه است و بسیاری از مخاطبان بخش نخست، جدی‌ترین پیگیران کیفیت محتوایی و اجرایی قسمت دوم و تفاوت‌های احتمالی آن با قسمت اول خواهند بود؛ مسعود ده‌نمکی، کارگردان پروژه درباره دلایل تبدیل نخستین فیلمش به یک سه‌گانه سینمایی می‌گوید: «کلیت این داستان‌ها را از همان ابتدا در ذهن داشتم اما با اسم‌ها و فرمت‌های متفاوت از این. بعد از آنکه دیدم مردم با کاراکترهای «اخراجی‌ها» ارتباط برقرار کردند دیدم همین می‌تواند حلقه واصل زنجیره داستان‌هایم شود و می‌توان برهمین بستر فیلم را ادامه داد.» 2 قسمت اول «اخراجی‌ها» زمان جنگ و سال‌های اسارت را شامل می‌شود و به تعبیری خط زمانی «اخراجی‌ها2» در امتداد مستقیم «اخراجی‌ها» قرار دارد. اما در «اخراجی‌ها3» اندکی زمان می‌گذرد و داستان تقریباً در حال رقم می‌خورد.

در کنار این ارتباط زمانی یکی از نکاتی که در تحلیل‌های نوشته شده درباره استقبال بی‌نظیر مخاطبان از فیلم «اخراجی‌ها»، بسیاری‌(حتی با دیدگاه منفی) بر آن تأکید می‌کردند، عبور از برخی خطوط قرمز و به تعبیری «خط‌شکنی» در طرح برخی طنازی‌های معمول در سطح جامعه بر پرده سینما بود.

با این وجود گویی هنوز پتانسیل قابل توجهی از طنازی کاراکترهای‌ «اخراجی‌ها» رو نشده ‌است که نقش «برگ برنده» را برای تضمین رضایت مخاطبان از قسمت‌های بعدی این سه‌گانه، خواهد داشت؛ « از نظر لحن قصه‌ها، از همین قسمت دوم اندکی زبان طنز سیاسی وارد داستان می‌شود، اما در قسمت سوم این زبان شدت می‌گیرد و حتی بر کلیت فیلم غالب می‌شود».

ده‌نمکی ضمن این توضیحات می‌افزاید: «در واقع در«اخراجی‌ها» ما تضاد میان نیروهای خودی را نشان دادیم. در قسمت دوم این تضاد میان ایرانی‌ها و جبهه دشمن ‌(شامل منافقین و حزب بعث) شکل می‌گیرد و در «اخراجی‌ها3» سرنوشت انسان‌های درگیر با جنگ، در دوران پس از جنگ مورد تأکید قرارمی‌گیرد. به تعبیری پایان داستان این سه‌گانه، بر بستر همان جمله معروف «شهید باکری» در مورد بازماندگان جنگ شکل می‌گیرد و این تقسیم‌بندی به تصویر در می‌آید».

طبق بخش‌هایی از داستان «اخراجی‌ها2» (که لو رفتن آن با گلایه‌های ضمنی کارگردان فیلم هم همراه شد)، فیلم با یک هواپیماربایی از سوی عناصر منافقین آن هم در سال‌های نخستین پس از جنگ آغاز می‌شود و گره داستانی فیلم با قسمت اول زمانی شکل می‌گیرد که متوجه حضور خانواده مجید (سوزوکی) و همرزمانش در میان مسافران هواپیما می‌شویم.جزئیات حادثه‌ای با این مختصات، آن هم در دهه ابتدایی پس از انقلاب، قطعا اتفاقی نیست که بتوان خارج از حوادث و رویدادهای ثبت شده تاریخی، به آن استناد کرد. نویسنده و کارگردان «اخراجی‌ها2» در این زمینه می‌گوید: «در این فیلم اتفاقاتی که در هواپیما رخ می‌دهد، الهام گرفته از یک واقعیت است، نه عین واقعیت. در بخش حوادث مرتبط با اسرا هم داستان همین‌طور است؛ در نگارش فیلمنامه کاملا از خاطرات اسرا بهره گرفته‌ایم، اما برای جلوگیری از تکرار توهماتی که در «اخراجی‌ها» پیش آمد، اردوگاه مشخصی را مورد اشاره قرار ندادیم تا فردا کسی مدعی نشود اردوگاه ما اینگونه نبود! داستان ما کاملاً در یک اردوگاه فرضی می‌گذرد».

فارغ از بحث‌های محتوایی «اخراجی‌ها» از نظر ترتيب بازيگران (حضور بازیگران نام‌آشنایی چون اکبرعبدی، امین حیایی، کامبیز دیرباز، ارژنگ امیرفضلی، محمدرضا شریفی‌نیا، عبدالرضا اکبری، نیوشا ضیغمی و....) و عوامل حرفه‌ای، از نمونه‌های نادر به عنوان فیلم اول کارگردانی تازه کار محسوب می‌شود. ویژگی‌ای که در قسمت دوم، نه فقط تکرار که با حضور چهره‌هایی چون جواد رضویان، حسام نواب‌صفوی، مهران رجبی، شیلا خداداد و مهراوه شریفی‌نیا پررنگ‌تر هم شده است.

ده‌نمکی در تشریح این موضوع می‌گوید: «اصل قضیه این است که در«اخراجی‌ها2» نسبت به قسمت اول قصه بازتر شده‌است. در قسمت اول داستان صرفا در فضای جنگ بود اما در این قسمت، داستان در فضای اسارت و بخش‌هایی هم در شهر می‌گذرد. خب این می‌طلبید که کاراکترهای تازه‌ای به فیلم اضافه شوند». وی در پاسخ به برخی منتقدان که این کیفیت ترکیب بازیگران را به دلیل اطمینان از فروش بالاتر فیلم، نسبت به قسمت نخست می‌دانند هم می‌گوید: «اخراجی‌ها2 در هر شرایطی با همین لوکیشن و ترتيب بازيگران ساخته می‌‌شد. آقای شریفی‌نیا در پیشنهاد بازیگران نقش اصلی را داشتند و ما با بررسی پیشنهادهای ایشان گزینه‌های نهایی را انتخاب کردیم. این ارتباطی با موفقیت قسمت اول فیلم ندارد».

اما اجرایی شدن چنین تأکیدی از سوی کارگردان یک فیلم، منوط به همراهی و مساعدت تهیه‌کننده فیلم است: «چون من کار اولم را با آقای کاسه‌ساز ساخته و به نتیجه مطلوب‌نظر مخاطبان هم رسیده بودم، باوجود پیشنهادهای بسیاری که برای قسمت دوم داشتم، باز هم ترجیح دادم کار را با ایشان ادامه دهم تا رفیق نیمه راه نباشم.» ده‌نمکی البته تأکید دارد: «درباره قسمت سوم هنوز تصمیمی نگرفته‌ام و بسته به شرایط زمان تولید، درباره تهیه‌کننده آن قسمت هم تصمیم می‌گیرم».

حبیب‌الله کاسه‌ساز هم در این باره موضعی مشابه دارد و می‌گوید:«همکاری من با آقای ده‌نمکی به صورت گام به گام پیش رفته‌است. زمانی که بحث اخراجی‌ها 2 مطرح شد به ایشان اعلام کردم که می‌توانید تهیه‌کننده دیگری را انتخاب کنید، اما ایشان بعد از اندکی تأمل گفتند که با هم کار را ادامه می‌دهیم. درباره اخراجی‌ها3 هم همین داستان است و ایشان برای انتخاب تهیه‌کننده کاملاً مختار و آزاد هستند.» تهیه‌کننده «اخراجی‌ها2» که پشتوانه توفیق قسمت اول را هم پشت سر خود دارد، می‌گوید:«کار ساخت اخراجی‌ها2 کار بسیار سختی شده‌است؛ هم از جهت ساخت‌وساز و تهیه تجهیزات نظامی و هم از نظر حجم هنرورانی که در این پروژه قرار بر هنرمایی‌شان بوده. اما الحمدلله و به خواست خدا تا امروز کار طبق برنامه پیش رفته است؛ مراحل پیش تولید در 3 هفته‌ای که در نظر گرفته بودیم تمام شد و فیلمبرداری هم در فرودگاه و آسایشگاه تا امروز به خوبی پیشرفته ‌است. چند روزی هم در شهرک سینمایی فیلمبرداری خواهیم داشت. در کنار این پیشرفت رضایت بخش کاسه‌ساز حرف‌هایی هم دارد که ترجیح می‌دهد گفتنشان را به زمان اتمام کار موکول کند: «(درباره هماهنگی ارگان‌ها و مراکز خارج از گروه تولید) اجازه بدهید الان اشاره‌ای به موضوع نداشته باشم. بگذارید ما با خون دل کار خودمان را انجام دهیم و با همین شرایط پیش برویم تا ان‌شاءالله بعدا حرف‌هایمان را بزنیم!» وی ادامه می‌دهد: «برخی واقعیت‌ها درباره «اخراجی‌ها» را آمریکایی‌ها هم متوجه شدند، اما نقش این فیلم و تأثیرش بر دنیا را کسانی که ارتباط مستقیم با مسائل‌ فرهنگی و نظامی داشته و دارند، هنوز هم متوجه نشده‌اند. هرچند که تا همین امروز هم، هماهنگی و همراهی همین دوستان کار را پیش برده ‌است، اما برخی حرف‌ها هست که اجازه بدهید بعد از اتمام کار از آنها بگوییم.» کاسه‌ساز معتقد است: «اگر ما تکنیک و محتوا را در نظر داشته باشیم، مخاطب هم به سینما می‌آید و از فیلم استقبال می‌کند.» و در همین راستا می‌افزاید: «برای اخراجی‌ها ما در مرحله اول به محتوای مطلوب رسیدیم تا کسانی که فیلم را می‌بینند دست خالی از سالن خارج نشوند. مرحله بعد هم رسیدن به تکنیک بود و همانطور که می‌دانید این فیلم جزو اولین فیلم‌هایی است که با سیستم دیجیتال- ویدئویی ضبط می‌شود. دوربین مخصوص آن را هم خودمان وارد کردیم.»
SI-2K دوربینی است که کاسه‌ساز به آن اشاره می‌کند. این دوربین یکی از دو نوع دوربینی است که توسط بخش خصوصی به تجهیزات سینمایی افزوده شده‌است و به تأکید مدیر امور بازرگانی و سرپرست واحد پشتیبانی تولید بنیاد سینمایی فارابی، «استفاده از آنها یک پروژه را در حد استانداردهای بین‌المللی قرار می‌دهد، هرچند که دوربین‌های گران‌قیمتی نیستند».

تورج منصوری، مدیر فیلمبرداری «اخراجی‌ها2» درباره دلیل این انتخاب توضیح می‌دهد: «قرار است در بیش از 50 درصد فیلم، به صحنه‌ها چیزهایی افزوده و یا چیزهایی کم شود؛ مثل ادوات جنگی، تعداد سربازان، مسافران هواپیما و چیزهای دیگر. این کار روی نگاتیو با مشکلات بسیاری مواجه بود؛ ابتدا باید نگاتیوها برای اسکن از ایران خارج می‌شد، بعد تغییرات در ایران روی آن اعمال می‌شد و دوباره نتیجه نهایی به نگاتیو تبدیل می‌شد. برای همین تصمیم گرفتیم از فرمت دیجیتال استفاده کنیم تا بعد از تمام کم و زیاد کردن‌ها و پس از تدوین نهایی، صداگذاری و... نسخه‌نهایی یکباره تبدیل به نگاتیو و فیلم شود. در این صورت قطعاً افت کیفی بسیار کمتری هم خواهیم داشت.» تورج منصوری که یکی از عوامل حرفه‌ای حاضر در روند تولید «اخراجی‌ها» محسوب می‌شود، درباره کیفیت همراهی و هماهنگی این گروه می‌گوید: «یکی از چیزهایی که شریفی‌نیا همیشه خوب درک می‌کند و خوب هم می‌تواند آن را انجام دهد، ارنج کردن گروه و کنار هم قرار دادن آدم‌هایی‌ است که به بهترین شکل می‌توانند در کنار هم کار کنند و حرف هم را بفهمند. اینجا هم بالطبع این اتفاق افتاده است».

این پیشکسوت عرصه فیلمبرداری سینمای ایران، درباره ده‌نمکی هم نکته جالبی را مورد اشاره قرار می‌دهد: «من فکر می‌کنم تمام آدم‌هایی که با ده‌نمکی کار می‌کنند، متوجه موضوعی می‌شوند كه فارغ از تفاوت طرز فکرها كه باعث می‌شود بتوانند با او همکاری داشته باشند، آن هم این است که خیلی زود به این نکته پی‌می‌برند که او آدمی «صادق» است. این صداقت باطنی هم چیزی است که روی خیلی از نکات دیگر را می‌پوشاند. این خصلت بسیار خوبی است که ما در سینما خیلی وقت‌ها حتی عکس آن را می‌بینیم.» منصوری می‌گوید: «خوشحال می‌شوم اگر بتوانم کمک کنم تا «اخراجی‌ها2» فیلم خوبی از کار دربیاید چراکه معتقدم حرفی را که این فیلم می‌زند و ده‌نمکی کاملاً به آن ایمان دارد، حرف درستی است».

بر اساس آخرین اخبار منتشر شده از وضعیت تولید فیلم درکنار اتمام 80درصد فیلمبرداری، نزدیک به 50درصد از تدوین فیلم هم به وسیله «علی مصلح» به پایان رسیده است و صداگذاری همزمان نیز به‌وسیله «سیدعلیرضا علویان» در جریان است. با این حساب و طبق جدول زمانبندی «اخراجی‌ها2» مشکلی برای حضور در جشنواره بیست و هفتم نخواهد داشت و از همین امروز می‌توان آن را یکی از مدعیان جلب نظر مخاطبان دانست. توفیق تجربه نخست «ده نمکی» را برخی برآمده از توانایی‌های او دانستند و برخی هم حاصل یک اتفاق؛ باید منتظر ماند و دید او در کار دوم خود چه جوابی به این تحلیل‌ها خواهد داد.