
غلامرضا مقدم: «دام همینگوی» آخرین ساخته کارگردان نیویورکی (ریچارد شپرد) به شمار میرود که در کارنامهاش آثار متفاوتی به چشم میخورد. این کارگردان نیویورکی 9 سال قبل اثر درخشان و قابل توجهی را ارائه کرد با عنوان ماتادور. با گذشت 9 سال از اکران ماتادور این فیلم همچنان اثر کالت و مستقلی به شمار میرود و بارها از رسانه ملی پخش شده است و متن اثر به رابطه قاتلی حرفهای (پیرس برانسون) و مرد نجیب و اهل خانوادهای (کرک دیویس) میپردازد. این فیلم در زمان خودش اثری فوقالعاده بود که توجه طیف گستردهای از منتقدان سینما را برانگیخت. شپرد فیلم توجهبرانگیز دیگری در کارنامهاش دارد که درامی سیاسی به شمار میرود با عنوان «میهمانی شکار» که در بوسنی و هرزگوین ساخته شده است و ریچارد گیر در آن نقشآفرینی کرده است. آثار شپرد با همه ویژگیهای خاص در گیشه با اقبال مخاطبان همراه نبوده و فروش درخوری نداشتند و دلیلی که سبب میشود میان آثار شپرد فاصله طولانی مدتی اتفاق افتد عدم استقبال مخاطبان از آثار این فیلمساز نیویورکی است. او طی این مدت عمدتا مشغول ساخت سریالهای تلویزیونی است. وی در طول این 9 سال مشغول ساخت سریالهایی تلویزیونی همچون صخره 30
(30 Rock یا In the Motherhood) بوده است. او چند پایلوت برای سریالهای مختلف ساخت که هیچ کدام توسط شبکه کابلی خصوصی و عمومی خریداری نشد. تنها موفقیت برجسته وی در مدیوم تلویزیون همکاری با لینا دالن و ساخت چند اپیزود از سریال «دختران» است. شپرد پس از مدتها حضور ناموفق در حوزه تلویزیون موفق شد فیلم مستقل «دام همینگوی» را با همکاری چند شرکت انگلیسی در بریتانیا بسازد و تقریبا آخرین ساختهاش به سرنوشت آثار پیشین دچار شده است. کمپانی سرچلایت امسال با ریسک فراوان و اکران محدود سعی کرد برای فیلم «دام همینگوی» مخاطبی دست و پا کند اما شپرد یک بدشانس واقعی است؛ «دام همینگوی» پس از 3 هفته اکران با فروشی معادل 30 میلیون دلار در آمریکای شمالی و 15 میلیون دلار در انگلستان به کار خود خاتمه داد و پخش خود را به صورت محدودی در انگلستان دنبال کرد. در فیلم «دام همینگوی» جود لاو نقش مردی 40 ساله، خلافکار و با شمایل بسیار خشن را ایفا میکند و از چارچوب جوانان خوشسیمای عاشقپیشه فاصله گرفته است. در بررسی فیلم شپرد آنچه غیرمتعارف و تماشایی به نظر میرسد ایفای نقش دام همینگوی توسط لاو است. بازی کردن ضد قهرمانی در لباس یک تبهکار که تخصص در باز کردن گاوصندوق دارد.
«دام» کاراکتر خودبزرگبینی از محله شرق لندن است که پس از مدتی دوران حبس وی به پایان میرسد و پس از رهایی از زندان میرود تا پاداش خود را برای عدم معرفی سردسته گروه تبهکاری دریافت کند. فیلم «دام همینگوی» به سبک فیلمهای تبهکاری «گای ریچی» ساخته شده است و شخصیت اصلی، شباهت بسیاری به فیلمهای این کارگردان انگلیسی دارد. شخصیت دام ترکیبی از شخصیتهای مایکل اونیل با اجرای براد پیت در قاپزنی (Snatch) و کاراکتر «اوری امویچ» با ایفای کارل رودن در فیلم
RocknRolla است اما علاوه بر قساوت اوری و اونیل، دام همینگوی لات بددهنی زاده شرق لندن است که دائما واژگان کثیفی بر زبان جاری میکند و این پرگویی توأم با هرزهگویی کاملا لندنی است. اما این لات بددهن توسط لاو ابعادی شکسپیری به خود گرفته است. این تبهکار پایینشهری هیولایی است که قلبی ندارد و هرزهگویی شاعرانهاش موجب تنفر تدریجی مخاطب از این شخصیت میشود. سازندگان برای شخصیت دام زبان خاص لندنی به شیوه ریچی انتخاب کردهاند. همینگوی واژگان خاص خودش را دارد و هنگامی که مشت میزند و زمانی که سخن میگوید هیچ تفاوتی ندارد. شاید با چنین کنشی از شخصیتهای کلیشهای فیلمهای تبهکاری فاصله میگیرد اما چنین شخصیتی عاملی میشود که مخاطب از فیلم فاصله بگیرد و با آن همذاتپنداری نکند. «دام همینگوی» شخصیت اصلی فیلم بعد از آزادی از زندان به همراه دوستش دیکی (ریچارد.ای. گراند) به فرانسه میرود تا از رئیس باند تبهکاری که قبل از افتادن به زندان با وی همکاری داشته است پاداش ۱۲ سال زندانی بودن و سکوتش را دریافت کند اما در بدو ورود متوجه میشود از پاداش سکوت خبری نیست و «دام همینگوی» بعد از دعوا با فانتین (دامین بیچر) دیوانهوار فریاد میکشد و مطالبه خود را با خشونت ادا میکند. دام آنچه فانتین برای ۱۲ سال حبس کشیدن به او اهدا کرده را کافی نمیداند و مطالبه بیشتری از فانتین دارد. پس احساس عجز هیولای همیشه بیدار وجودش مثل آتشفشان زبانه میکشد اما دیکی سعی میکند او را آرام کند و پس از گذر از آرامش مقطعی، فانتین میپذیرد مبلغ قابل توجهی را به وی اهدا کند. با این حال خوشیهای این افسونگر خشن دیری نمیپاید و پس از اینکه به گردش شبانه میروند در یک صحنه تصادف فوقالعاده، همسر فانتین پس از تصادف تمام مبلغ حقالسکوت دریافتی همینگوی را به سرقت میبرد و با مرگ فانتین، دام افسرده و زخمی با جراحت ناشی از تصادف سراغ دخترش میرود. باید اشاره کرد در طول فیلم درمییابیم در دوره زمانی 12 سالهای که همینگوی در زندان بوده است همسر او به دلیل بیماری سرطان از دنیا رفته است.حالا تمنای همینگوی که خشونت از عصاره رفتارش برون میتراود روی خوش دیدن از تنها حاصل زندگی خویش- دخترش- است و البته بزرگترین چالش وی این است که نمیتواند به دنیای تبهکاری بازگردد. اما آنچه به فیلم سینمایی دام همینگوی صدمه میزند شخصیتهای اغراق شده ابسورد در بدنه درام است که باعث میشود فرم در میزانسنهای مختلف به فتورئالیسم نزدیک نباشد. البته روایتهایی از این دست که شخصیتها دستمایه اصلی روایت هستند جایی برای قصهپردازی خطی باقی نمیگذارند. در این ابسورد شخصیتمحور رنگها و حرکات دوربین در خدمت توصیف شخصت فیلم بهکار گرفته شده و همه چیز حول این شخصیت است. سازنده حتی با سلیقه خاصی رنگهای قرمز پررنگ در اغلب نماهای فیلم استفاده میکند تا به روانشناسی شخصیت دام که روحیه متخاصم و بسیار تهاجمی دارد، بپردازد و با اتکا به همین نکته درخواهیم یافت فیلم دغدغه روایتگرایی و بازنمایی داستانی ندارد و صرفا تنها شخصیتی که جود لاو آفریده، ارزش بررسی و تحلیل دارد. لاو نیز بارقههایی از هملت را چاشنی این شخصیت کرده اما تازگی این نقش در این است که مثل کاراکترهای تارانتینو و گای ریچی در سیر درام، عواطف و احساسات از نهایت شادی به نهایت دلسردی و از نهایت درد و بیماری به نهایت عصبانیت و خشونت منجر میشود. تنها مولفه برجسته فیلم شخصیتپردازی است و محور قرار دادن بیهوده یک شخصیت پخمه خشن از ظرافت کارگردانی میکاهد و داستان انتقامجویی و رستگاری باسمهای پایان فیلم قابل تحسین نیست و در نقد فیلم کافی است به یک جمله از تارانتینو اشاره کرد که گفت اغراق در صحنهپردازی توأم با اغراق در اجرای بازیگر و تحلیلهای روانشناختی رو به دوربین نقطه ضعف هر فیلم به شمار میرود. چنین رویکردی در سینمای بومی ما در آثار کیمیایی دیده میشود. سینمای کیمیایی همچون سینمای شپرد قصه آدمهای بازنده را روایت میکند و به بخش دردناک شخصی این کاراکترها ابعاد حماسی میدهد بویژه با واژگان و تعابیری که در فرهنگ آنگلوساکسونی شکسپیری ادا میشود و در فرهنگ ما با لغز لنترانی جاهلمآبانه همراه است. با این حساب کلیت فیلم «دام همینگوی» به همراه شخصیت اصلی و تمام پرداختهای جزئینگرش، اثر بازندهای به شمار میرود. دام همینگوی بسان کاراکترهای کیمیایی برداشت غولآسایی از خودش و واقعیتهای اطرافش دارد و به نوعی خودویرانگر است. کاراکتر کهنه و دمودهای که توأم با هارت و پوت، سخنوری پرشور، مقداری تاسف و گاهی خشونت توأم با خون این کمدی گنگستری را با سر به زمین گرم میزند. دام گاوصندوقبازکن همیشه مست، نیمههوشیار و غریزهجو طراحی درستی در مسیر یک قصه رئالیستی ندارد و از همین رو است که قالب انتزاعی به خودش میگیرد. با وجود این شخصیتمحوری باورپذیر نیست، هرچند سازندگان فیلم «دام همینگوی» ادعای رئالیستی بودن ندارند و طبیعی است اگر ظرفیتهای گنگستری فیلم را باور نکنیم قطعا همذاتپنداری مخاطب غیرممکن خواهد بود. وقتی قرار است که شخصیت پوچ و غیرواقعی را با معیارهای رئالیستی نمایش دهیم پس به تماشاگر باید هشدار داد که دنبال چنین قصهای نرود. این سناریست و کارگردان (ریچارد شپرد) بلندپرواز و در سودای تارانتینو و گای ریچی شدن، هیچ وقت نمیتواند فیلمی کاملا مولف و متفاوت بسازد و به همین دلیل است که عمدتا در فضای ساخت سریالهای تلویزیونی فعالیت میکند. شاید اگر او درباره ساخت این فیلم از الگوهای قبلی خویش بهره میبرد و مثل فیلم ماتادور کلیشهها را در کنار هم قرار داده و از ترکیب آنها فضایی بکر و تازه خلق میکرد، موفقتر میبود. در فیلم دام همینگوی با شخصیتی تبهکار و قاتلی حرفهای و چگونگی به آخر خط رسیدنش سر و کار داریم؛ موضوعی که دستمایه بسیاری از آثار سینمایی است و کاملا تکراری. به هر روی فیلم آخر شپرد فیلم خودآگاهی نیست آنهم از هنرمندی که آگاهانه به زبان تصویر تسلط دارد اما به متن اثرش بیهوده شاخ و برگ تزئینی الصاق میکند و متن داستانی کدر و بیرنگ جلوه میکند. از همین رو دیالوگهای دام همینگوی با آن وجد و شور شاعرانه تئاتری مثل نهری خروشان از زبان بازیگر جاری میشود و به جای اینکه شوقانگیز باشد، مخاطب را از فیلم متنفر میکند. بهزعم نگارنده فیلمهایی که به منظور هنرنمایی مثل فیلم دام همینگوی ساخته شده باشند تنها برای منتقدان و طبقه الیت پوچگرا
جذاب هستند.