زهرا جاهد
برای شهرنشینان یکی از جاذبه‌های روستا حضور حیوانات اهلی در آن است. مرغ و خروس به همراه جوجه‌های طلایی‌شان، گله‌های گوسفند با سگ نگهبانشان و اسب و قاطر‌های روستا جلوه خاصی به کوچک‌ترین نقطه جمعیتی جغرافیایی می‌بخشد. این حیوانات با وجود حضور در کنار انسان‌ها در لانه و طویله‌ها نگهداری می‌شوند اما از سال‌های نه چندان دور حیواناتی همچون سگ و گربه با نژادهای مختلف، میهمان نه، بلکه عضو خانه‌هایی عمدتا در مناطق اعیان‌نشین شهر شده‌اند. این حیوانات دیگر در لانه و کاشانه زندگی نمی‌کنند بلکه مانند سایر اعضای خانواده صاحب خود دارای نام، اتاق و جایگاه هستند.
نگهداری حیوانات در منازل علاوه بر اینکه امکان سرایت بیماری از حیوان به انسان را تشدید می‌کند، به علت تعارض با فرهنگ آپارتمان‌نشینی، موجب بروز نگرانی و در نتیجه تضییع حقوق ساکنان محل یا مجتمع مسکونی می‌شود که بروز اختلاف بین همسایه‌ها و شکایت و دخالت نیروی انتظامی از پیامدهای آن است.
اهلی کردن حیوانات از سوی ایرانی‌ها
نگهداری از حیوانات خانگی نزد ایرانیان پیشینه تاریخی دارد. اولین حیوانی که به دست انسان اهلی شد «سگ» بود که چند هزار سال پیش از سوی ایرانیان تربیت و از آن برای شکار، نگهبانی و محافظت از انسان‌ها استفاده می‌شد. علاوه بر سگ، اسب نیز از سوی ایرانیان رام و از آن برای باربری و حضور در میادین جنگ استفاده شد. به مرور زمان سایر نقاط جهان نگهداری حیوانات را از ایرانیان یاد گرفتند. البته امروز کمتر کسی از سگ برای پاسبانی و شکار استفاده می‌کند، بلکه بیشتر علاقه‌مندان نگهداری از حیوانات خانگی، آنها را همانند عروسک و اسباب‌بازی‌های دوران کودکی خود می‌پندارند و به نوعی آنان هستند که از حیوانات محافظت و نگهداری می‌کنند؛ البته این اسباب‌بازی‌های زنده ناقل بیماری نیز هستند.
پیام محبی، رئیس بیمارستان دامپزشکی تهران، در گفت‌وگو با «وطن امروز» در این‌باره می‌گوید:« هیچ پزشکی منکر امکان انتقال بیماری از حیوان به انسان یا عکس آن نمی‌شود. در زمان‌های قدیم بیماری‌های خطرناک و کشنده‌ای از جمله وبا، حصبه و طاعون موجب مرگ انسان‌های زیادی می‌شد. در حال حاضر نیز ممکن است این اتفاقات دوباره تکرار شود اما با پیشرفت علم و بالا رفتن سطح آگاهی مردم و رعایت بهداشت، این بیماری‌ها تا حد زیادی ریشه‌کن و کنترل شده است. این واقعیت درباره سرایت بیماری از حیوان به انسان نیز صدق می‌کند.»وی، با تاکید بر این موضوع معتقد است؛ نگهداری از حیوانات خانگی مانند هر عمل دیگری فرهنگ خاص خود را می‌طلبد و چنانچه با اطلاعات کافی همراه نباشد، نه‌تنها موجب دردسر برای فرد، بلکه سبب آزار و اذیت حیوان نیز می‌شود.
850 نوع بیماری
به گفته برخی دامپزشکان، 850 بیماری قابل انتقال بین حیوان و انسان شناسایی شده است که برخی از این بیماری‌ها از سگ و گربه به انسان انتقال پیدا می‌کند. آنان معتقدند، تعداد بیماری‌های قابل انتقال از گاو و گوسفند، بیشتر از خطر انتقال بیماری از سگ و گربه به انسان است. دکتر علیرضا نارنجیان، دامپزشک نیز با اشاره به اینکه همه حیوانات خانگی دارای عوارض هستند و با تاکید بر اینکه بیماری‌های آنها قابل کنترل است، می‌گوید:« یکی از بیماری‌هایی که مردم را نگران می‌کند، «هاری» است. این بیماری سال گذشته چهار نفر را در کشور کشت. هاری به صورت ذاتی در بدن حیوان وجود ندارد و بیماری‌ای است که از راه «گزش» منتقل می‌شود؛ یعنی یک حیوان هار اگر حیوان دیگری را گاز بگیرد مبتلا به هاری می‌شود و در صورتی که حیوان هار فرد را گاز بگیرد یا بزاق دهانش از راه زخم به انسان منتقل شود، فرد به این بیماری مبتلا می‌شود، البته این بیماری تا حدود زیادی کنترل شده است».
دکتر نارنجیان درباره حساسیت به حیوانات نیز می‌گوید: «ابتلا به حساسیت‌های پوستی از جمله اگزما در هر فرد می‌تواند متفاوت باشد. ممکن است حساسیت از یک دانه گیاهی معطر مثل هل و زعفران یا سبزیجات و صیفی‌جات مانند گوجه فرنگی و بادمجان و نیز مواد غذایی کنسرو شده ایجاد شود یا ممکن است در برخی از انسان‌ها بر اثر تماس پوست با بدن حیوانات به وجود آید. یکسری بیماری‌های مشترک مانند بیماری قارچی وجود دارد که فرد می‌تواند از انسان، حیوان و حتی از خاک بگیرد. کسانی که به موی گربه یا هر حیوان دیگر حساسیت دارند باید از حضور در کنار آن دوری کنند».
نزدیک‌تر از...
بیشتر خانواده‌هایی که در خانه حیوان نگهداری می‌کنند، با فرهنگ نگهداری حیوانات آشنا نبوده و آن را کاملا رعایت نمی‌کنند. حیوان به تمام محیط خانه سرک می‌کشد، بازی می‌کند و حتی در کنار صاحب خود می‌خوابد. دکتر نارنجیان، این مقدار ارتباط نزدیک را درست نمی‌داند زیرا معتقد است:« اگر حیوان خانگی مانند گربه چنگی در صورت صاحبش بیندازد همین امر ساده موجب بروز بیماری در فرد می‌شود، چرا که زیر ناخن گربه میکروب‌هایی وجود دارد که در صورت چنگ زدن، این میکروب‌ها از طریق خراش ایجاد شده روی پوست وارد بدن فرد شده و در مواردی موجب بروز تب به همراه حالت تهوع و سردرد می‌شود.»دکتر محبی نیز معتقد است: «به جای اینکه به مردم تلقین کنیم حیوانات ناقل بیماری‌اند، باید برای خانواده‌های شهری و روستایی فرهنگ‌سازی کنیم، عارضه‌ها را به‌طور واضح بیان کرده و در کنار آن راهکارها را نیز به آنان ارائه دهیم. متاسفانه روستاییان فقط به خاطر اهمیت اقتصادی و اینکه محصولات دامی رابطه مستقیمی با سلامتی مردم دارند، توجه بیشتری به بهداشت دام‌های خود دارند و از حیوانات دیگر مراقبت ویژه‌ای به عمل نمی‌آورند زیرا از جنبه اقتصادی سودآوری مستقیمی برایشان ندارد».
دکتر محبی می‌افزاید:« داشتن سگ در خانواده روستایی به عنوان نگهبان گله امری ضروری است. باید به روستاییان آموزش داد که اگر به هر دلیلی گوسفندی را ذبح می‌کنند، در صورتی که گوشت یا اجزای دیگر آن فاسد و غیرقابل استفاده است، آن را به عنوان غذا به خورد سگ ندهند زیرا با این کار سیکل بیماری را تشدید می‌کنند. در این صورت سگ با خوردن گوشت آلوده بیمار شده و می‌تواند بقیه دام‌ها و حتی صاحب خود را نیز آلوده کند».
دکتر خاتمی‌نژاد، متخصص انگل‌شناسی نیز در این باره می‌گوید:« چرخه بیماری «کیست هیداتیک» بین سگ، دام‌های اهلی و جوندگان ايجاد مي‌شود. مهم‌ترین میزبان این انگل، دام‌ها از جمله گوسفندان هستند و معمولا سگ‌ها پس از خوردن گوشت آلوده مبتلا شده و تخم این انگل در روده سگ پرورش یافته و سپس از طریق مدفوع در محیط پراکنده می‌شود. انسان از طریق سبزیجات، صیفی‌جات و میوه از جمله توت‌فرنگی در صورتی که خوب شسته و ضدعفونی نشده باشد، به راحتی به این انگل مبتلا می‌شود. انگل پس از وارد شدن به دستگاه گوارش انسان به همراه جریان خون در بخش‌هایی از بدن مانند ریه، کبد و مغز منتشر و بیشتر در کبد رشد و نمو می‌کند که عوارض مختلفی برای انسان به همراه دارد، به نحوی که فرد مبتلا برای درمان ناگزیر باید تحت عمل جراحی قرار گیرد».
احساسات سگی
امروز در جوامع شهری به ویژه در کلانشهر تهران به دلایل مختلفی از جمله زندگی ماشینی و توجه بیش از اندازه به امور اقتصادی، شاهد ایجاد فاصله بین اعضای خانواده و در نتیجه گسست عاطفی هستیم. در واقع یکی از عواملی که جوانان و حتی بزرگسالان به نگهداری حیواناتی از قبیل سگ روی آورده‌اند، می‌تواند عامل «تنهایی» باشد. رئیس بیمارستان دامپزشکی تهران می‌گوید: « با توجه به زندگی ماشینی و کمرنگ شدن ارتباطات و عواطف انسانی و با وجود سرگرمی‌های مفید و متفاوت، برخي احساس مي‌كنند كه یک حیوان نیز می‌تواند در شرایطی خلأ تنهایی‌شان را پر کند».
آرمین دخت احمدی، روانشناس، دایره علاقه‌مندی و گرایش به نگهداری از حیوانات خانگی را ویژه قشر خاصی از جوانان نمی‌داند بلکه به اعتقاد وی، افراد مسنی که بیشتر وقت خود را در تنهایی بسر می‌برند نیز سعی می‌کنند با روی آوردن به نگهداری از حیوانات، چاله تنهایی خود را پر کنند. وی افرادی که تمایل به نگهداری از حیوانات دارند را نیز به 2 گروه تقسیم می‌کند: گروه اول را افرادی تشکیل می‌دهند که عادت و علاقه‌ای طبیعی به حیوانات داشته و بود و نبود آنها خلائی در زندگی و روابط‌شان ایجاد نمی‌کند، اما گروه دیگر افرادی هستند که حیوانات را جایگزین رابطه خود با دیگران کرده و در واقع حیوان را وسیله‌ای برای پر کردن تنهایی خود می‌دانند.
به گفته احمدی، تیپ‌های شخصیتی افرادی که به نگهداری از حیوانات روی می‌آورند را باید مورد بررسی قرار داد تا متوجه علت و انگیزه آنان شد. نگهداری از حیوانات را از 2 بعد می‌توان نگاه کرد؛ بیشتر جوانان جنبه مد و کلاس رفتاری آن را دوست دارند و عده کثیری هستند که می‌خواهند با نگهداری از آن خلأهای عاطفی خود را پر کنند.وی می‌افزاید:« بعضی از جوانان تیپ شخصیتی درون‌گرایی دارند. این افراد معمولا سعی می‌کنند با محیط و اجتماع کمتر ارتباط برقرار کنند ولی از آنجا که مایلند همدمی داشته باشند به حیوانات علاقه‌مند می‌شوند. این جوانان محافظه‌کار هستند و دوست ندارند کسی از مکنونات درونی آنها اطلاع پیدا کند و خیلی تمایل ندارند چیز‌هایی که درونشان است، مثل عقده حقارت را بروز دهند. آنها بیشتر در ارتباطات کلامی دچار مشکل هستند و از آنجا که بیشتر مواقع در بروز احساسات و هیجانات خود با شکست مواجه می‌شوند، ترجیح می‌دهند با حیواناتی که نمی‌توانند ارتباط کلامی داشته باشند، ارتباط برقرار کنند».
احمدی در ادامه متذکر می‌شود:«آن گروه عمده‌ای که فقط برای کلاس گذاشتن و پز دادن علاقه‌مند به نگهداری از حیوانات می‌شوند باید بدانند، انسان‌هایی که هویت درونی دارند با هیچ عامل بیرونی نمی‌توانند هویت بالاتری پیدا کنند و آنهایی که از درون خالی‌اند، بدانند که حیوانات هم مانند سایر موجودات عمر کوتاهی دارند و دیر یا زود از بین می‌روند».