هنر که مزرعه بلال نیست

«هنر مزرعه بلال نیست كه محصولش، هر سال بهتر شود. از ستاره‌های آسمان هم، یكی می‌شود كوكب درخشان، الباقی، سوسو می‌زنند...» وقتی ناصرالدین شاه رو به مدیر مدرسه هنر و در حضور کمال الملک این جمله را ادا می‌کند،‌کمال الملک خیره به شاه می‌ایستد و ساکت می‌شود. نگاه معنی‌دارش، مقصود شاه را به خوبی عیان می‌کند و آنچه را که ماندگار است به مخاطب، منتقل. دیالوگ یاد شده مربوط به بخشی از فیلم به یاد ماندنی «كمال‌الملك» ساخته مرحوم علی حاتمی است كه در آن عزت‌الله انتظامی نقش «ناصرالدین شاه» و جمشید مشایخی نقش «کمال‌الملک» را ایفا می‌کرد. تماشاگر به این قسمت از فیلم که می‌رسد،‌به حرکات و نگاه‌های شاه و کمال‌الملک دقت می‌کند و شاید حتی در تکاپوی این مطلب برآید که با مرور دیالوگ‌های رد و بدل شده، معنای آنها را دقیق‌تر و تازه‌تر به دست آورد. درخشش یک ستاره، گاه تنها برای یک بار اتفاق می‌افتد و همان یک بار می‌تواند عمیقا او را به خاطره‌ها و تاریخ بسپارد و همیشگی‌اش کند. شاید به همین علت است که حاتمی در بخش دیگری از فیلم، از قول کمال‌الملک، رو به یارمحمد فرش‌باف می‌گوید:‌ «استاد تو هستی! هنر این فرش است و شاهكار این تابلو. دریغا که همه عمر یك نظر به زیر پا نینداختم که هنر این فرش گسترده است. شاهكار كار توست یارمحمد نه كار من!»