باد بلم سنگی بی‌سرنشین را به‌کجا می‌برد؟!

آزاده صالحی

روز جمعه، «ژوزه ساراماگو»ي پرتغالی در جزایر قناری اسپانیا درگذشت تا جامعه ادبی جهان در شوک از دست دادن این نویسنده بزرگ قرار گیرد. ساراماگو که پس از اختلاف با دولت پرتغال، کشورش را ترک کرده بود، در اواخر عمر به دفعات در بیمارستان بستری بود و سرانجام روز جمعه در سن 87 سالگی در جزایر قناری اسپانیا درگذشت.این نویسنده پرتغالی در دهکده‌ای کوچک در شمال لیسبون در خانواده‌ای کشاورز به دنیا آمد.شرایط خانوادگی او به شکلی بود که نتواست تحصیلات دبیرستانی خود را به دلیل امرار معاش به پایان برساند. او در دوران نوجوانی برای تامین خانواده‌اش به مشاغل متعددی ازجمله آهنگری، مکانیکی و حتی کارگری روزمزد پرداخت.بعد از مدتی نیز به سمت مترجمی و دنیای نوشتن روی آورد و مدتی هم در حزب کمونیست پرتغال مشغول به کار شد. نخستین اثر او یعنی «کشور گناه» در سال 1947 منتشر شد، هرچند ناکامی او برای کسب رضایت ناشر برای چاپ کتاب دومش،موجب شد او در برهه‌ای نویسندگی را کنار بگذارد.اما این وقفه دیری نپایید و او «بالتازار و بلموندا» را در سال 1982 منتشر کرد.اما اوج موفقیت ساراماگو را باید در خلق رمان «کوری» دانست.

شخصیت‌های بدون نام در داستان‌های ناتمام

ساراماگو در این رمان،نمایی از خلاقیت خود را به نمایش گذاشت.به طوری که برای هیچ کدام از شخصیت‌ها، اسم انتخاب نکرد اما این کار باعث نشد رمان دستخوش پیچیدگی‌ها و مغلق‌گویی‌ها شود؛ نتیجه برعکس شد،یعنی تمام کسانی که «کوری» را خواندند عمدتا براین باورند که این شخصیت‌های بی‌نام توانسته‌اند به راحتی با مخاطب به برقراری ارتباط ذهنی بپردازند. ساراماگو در «کوری» ضمن ترسیم شخصیت‌های مختلف و تصویر کردن وقایع ناتمام، نقب‌هایی به گذشته و حال و حتی آینده نیز می‌زند.

ادامه دهنده مسیر داستانی سروانتس وگوگول

نکته‌ای که جذابیت داستان را دوچندان می‌کند، استفاده از سجاوندی به شکل مداوم و همین طور به کارگیری جملات مطول است.برخی از آثار او به عنوان سبک رئالیسم جادویی یاد می‌کنند و براین اعتقادند که بعضی داستان‌هایی که او نوشته است با نویسندگان آمریکای لاتین برابری می‌کند. هرچند، او خود را ادامه‌دهنده مسیر نویسندگانی چون «سروانتس» و «گوگول» می‌دانست. داستان‌های او تماما مملو از کنایه‌ها و داستان‌های طعنه‌آمیز است.به طوری که گاه خواننده با خواندن کتاب‌های او مرزهای میان خیال و واقعیت را گم می‌کند. بویژه این مولفه در رمان «بلم سنگی» او بیشتر مشهود است. به عنوان مثال در بخشی از داستان که زنی در حال بافتن بلند‌ترین شال گردن دنیاست یا صحنه‌هایی شبیه به این، رمان بیش از آنکه جنبه‌های دیگری یابد،حالت سوررئال می‌یابد.

تاثیرگذار و منتقد

اما تمام کسانی که به نوعی با ساراماگو آشنایی دارند،با آثار او موافق نیستند بلکه به آنها ایراداتی نیز وارد می‌سازند و آثار او را از سر بدبینی ذاتی‌اش عنوان می‌کنند.اما واقعیت چیست؟ واقعیت این است که ساراماگو تا زمانی که زندگی کرد،توانست به مدد آثاری چون «سال مرگ ریکاردو ریس»، «تاریخ محاصره لیسبون»، «غار»، «بینایی»، «انجیل به روایت عیسی مسیح»، «بالتازار و بلموندا» و حتی «کوری» که در میان کارنامه کاری‌اش، پررنگ‌ترین اثرش به شمار می‌رود، تاثیرگذار باشد.تا جایی که حتی فدریکو فلینی نیز «کوری» او را محبوب‌ترین نمونه ادبیات داستانی روز دنیا قلمداد کرده است. عمده آثار ساراماگو تاکنون در ایران توسط مترجمانی چون مهدی غبرایی، عباس پژمان، مینو مشیری، اسدالله امرایی، مصطفی اسلامیه و... به دست مخاطبانش رسیده است و الحق نیز تمام این مترجمان صرف نظر از دارا بودن تکنیک‌های منحصر به خود برای ترجمه، توانسته‌اند سهم بزرگی در انتقال مفاهیم آثار او به مخاطبان داشته باشند.

اعتراض به اشغال صهیونیست‌ها در رام‌الله

او موفق شد در سال 1998 جایزه نوبل ادبی را دریافت کند. اگرچه، دهه 90 اصولا برای نویسنده دهه خوبی نبود.از این جهت که بعد از انتشار رمان «انجیل به روایت عیسی مسیح»،دولت پرتغال از اعطای جایزه ادبی به او ممانعت کرد و این امر موجب دلخوری نویسنده شد.تا جایی که ساراماگو کشور خود را ترک کرد و به همراه همسرش تا پایان عمر در لانزاروته زندگی کرد.اما فعالیت ساراماگو تنها به دامنه ادبی او محدود نماند.او در عالم سیاست هم
اظهار‌نظرهای جنجال‌برانگیزی داشت. بویژه اینکه در سفرهایی که به رام‌الله در فلسطین اشغالی داشت، اشغال این کشور را از سوی رژیم صهیونیستی با رفتار سربازان نازی در دوران جنگ جهانی دوم با اسرای کار در اردوگاه «آشوویتس» یکسان دانست و تا پایان عمر نیز برسر این حرف خود باقی ماند.

نویسنده‌ای با نگاه انسان دوستانه

مهدی غبرایی از جمله مترجمانی است که روی این خصیصه نویسنده تاکید دارد. او می‌گوید: با وجود اینکه ایرانیان،جهان ادبی ساراماگو را دیر دریافتند اما یکی از ویژگی‌های ارزشمند این نویسنده فقید را می‌توان در انسان دوستانه بودن او دانست.در اواخر دهه 50 ارتباط ادبی ما با ادبیات غرب تا اندازه‌ای قطع شد و در آن زمان ما کتاب‌ها را از کتابفروشی‌های دست دوم یا کتابخانه‌های شخصی تهیه می‌کردیم.در همان دوره که این ارتباط قطع شده بود جهان ادبیات شاهد بروز و ظهور نویسندگان بزرگی بود که مترجمان و نویسندگان ایرانی با یک وقفه‌ای با آنها آشنا شدند. درباره ساراماگو هم وضع به همین منوال بود و مانند برخی دیگر از نویسندگان شاخص آن دوره ما خیلی دیر او را دریافتیم.در همان سال‌های آخر دهه 50 و سال‌های اول دهه 60 اگر یکی از آشنایانم به سفر خارج می‌رفت یا آنهایی که در کشورهای مختلف زندگی می‌کردند و همچنین سفرهایی که به کشورهای دیگر داشتم مهم‌ترین منبع دریافت کتاب‌ها برایم بود. البته این مشکل در سال‌های اخیر با گسترش دسترسی به اینترنت و رسانه‌ها و همچنین با بیشتر شدن سفرها به خارج از کشور تا اندازه‌ای مرتفع شده است.

پر کشش با سبکی منحصر به فرد

غبرايي می‌گوید: با توجه به اینکه من قبلا اثری از او نخوانده بودم دریافت سبک نویسندگی‌اش و ترجمه آن سخت بود.ساراماگو در نوشتن به غیر از نقطه و کاما از دیگر علائم نگارشی چون گیومه و خط تیره برای
نقل قول‌ها استفاده نمی‌کند.او به طور سلسله وار می‌نویسد. پاراگراف‌های طولانی دارد. حرف‌های تو در تو می‌آورد و حتی زمان را در یک پاراگراف و جمله عوض می‌کند. با چنین ویژگی‌هایی دریافت متن ابتدا سخت بود ولی کشش رمان باعث شد بتوانم با کمک از تجربه 20ساله ترجمه‌ام و چندین بار خواندن «کوری» آن را ترجمه کنم. البته آن روزها از کمک برادرم، هادی هم برخوردار شدم.سال 73 بود که من همراه با برادرم فرهاد کارهای ادبی مشترک می‌کردیم،من هم به مرور با کامپیوتر آشنا می‌شدم ولی با مرگ برادرم دیگر هربار با این وسیله روبه رو شدم به دلیل خاطرات آن روزها نتوانستم با آن کار کنم.

والا و صبور

اسدالله امرایی نیز دیگر مترجمی است که «کوری» ساراماگو را به فارسی ترجمه کرده است.او درباره ساراماگو می‌گوید: به واسطه‌ ارتباطی که به صورت تلفنی یا مکتوب با این نویسنده داشتم، دریافتم که انسان بسیار والا و صبوری است. او در صورتی که مشکلی پیش می‌آمد، مسائل را با شکیبایی توضیح می‌داد.ساراماگو مانند بسیاری از نویسندگان دیگر جهان با جایزه‌ نوبل در ایران مطرح شد و مورد توجه مترجمان قرار گرفت و به تدریج بسیاری از آثارش در ایران ترجمه شد.ساراماگو از آنجا که کارهای بسیار خوبی داشت، از معدود نویسندگان برنده‌ نوبل بود که بسیار مورد توجه مترجمان ایرانی قرار گرفت و تقریبا همه‌ کارهایش به فارسی ترجمه شد.

کوری همچنان پرفروش و پر مخاطب

این مترجم با اشاره به استقبال بیشتر مترجمان از رمان «کوری» این نویسنده اضافه می‌کند: استقبال از این رمان تا حدی بوده است که 3 ترجمه معروف از 3 مترجم متفاوت دارد؛ اسدالله امرایی، مینو مشیری و مهدی غبرایی، که این ترجمه‌ها تاکنون حدود 50بار تجدید چاپ شده‌اند.در نمایشگاه کتاب امسال شاهد بودم که بعد از گذشت زمان نزدیک به 11 سال از ترجمه رمان «کوری»، این کتاب هنوز مخاطبان زیادی دارد.سبک نوشتاری ساراماگو به گونه‌ای است که معمولا جمله‌های طولانی را با کمترین نقطه‌گذاری و فقط با ویرگول به هم وصل می‌کند که این، کار ترجمه را سخت می‌کند؛ اما قابلیت‌های زبان فارسی این اجازه را به مترجم می‌دهد که از پس ترجمه‌ چنین آثاری نیز برآید.در ترجمه رمان «کوری» باید فضایی را می‌نوشتیم که شاید در واقعیت وجود نداشته باشد اما واکنش آدم‌ها و نوع پرداختی که ساراماگو داشت، آن صحنه‌ها را باور‌پذیر می‌کرد.

3 روز عزای عمومی در پرتغال

به ‌دنبال درگذشت «ژوزه ساراماگو»، نویسنده‌ پرتغالی برنده‌ نوبل ادبیات، دولت پرتغال برای احترام به خالق رمان پرفروش «کوری»، 3 روز عزای عمومی اعلام کرد.آنیبال کاواکو سیلوا، رئیس‌جمهور پرتغال در پیامی اعلام کرد: «ساراماگو یک نقطه‌ مرجع در ادبیات پهناور ما محسوب می‌شود که نسل‌های آینده می‌باید آثار او را مطالعه کنند». جوکا فریدا، وزیر فرهنگ برزیل نیز اعلام کرد، مرگ ساراماگو فقدانی است که فراتر از زبان پرتغالی است. او چهره تاثیر‌گذاری برای ادبیات جهان بود که عقایدش در انتقاد از وضع کنونی جهان حائز اهمیت بود. همچنین خوزه لوئیس رودریگز زاپاتو نخست‌وزیر اسپانیا در پیام تسلیتی به همسر ساراماگو، تسلیت عمیق خود را نسبت به درگذشت نویسنده‌ای که آثارش دنیا را درنوردید، اعلام کرد. انجمن نویسندگان و هنرمندان کوبا نیز در پیام تسلیتی درگذشت برنده نوبل ادبیات سال 1998 را تسلیت گفت.