آزاده حسن‌پور *
مهم‌ترین ابزار تشخیص در طب سنتی، «طبع‌ها و مزاج‌ها» هستند و «مزاج‌شناسی» پایه تشخیص اولیه در این طب است. در طب سنتی اعتقاد بر این است که هر موجودی که در عالم خلقت است، دارای طبع و مزاج خاص خودش است. طبق این نظریه، هر انسانی به‌طور سرشتی دارای طبیعتی «سرد یا گرم» است. افرادی با طبیعت سرد، بیشتر تمایل به گرما دارند، در سرما، لباس بیشتری می‌پوشند، کمتر تشنه می‌شوند و میل به گرمی و غذاهای گرم (گرم‌مزاج) دارند و در صورت مصرف غذاهایی که طبیعت سرد دارند، مانند دوغ، گوشت گوساله و گاو، خیار و... دچار ناراحتی‌هایی مانند پرآبی دهان، پرخوابی، استخوان‌درد، بی‌حالی، بی‌حوصلگی، درد دندان‌ها، کسالت و... می‌شوند.
در مقابل، شخصی که دارای طبیعت گرم است، تحمل گرما را ندارد و هوای خنک برای او بهتر است. او در زمستان لباس کم می‌پوشد، آب زیاد می‌خورد، میل به خنکی‌ها و غذاهای سردی مانند: ماست، خیار، ترشی و... دارد و در صورتی که مواد غذایی گرم مانند: عسل، دارچین، خرما و... مصرف کند بدن او دچار التهاب، جوش، کهیر، خارش و... می‌شود. این فرد در مجموع شخص پرانرژی‌ای است. علاوه بر گرمی و سردی طبع، خشکی و تری هم وجود دارد و اینها یعنی سردی، گرمی،تری و خشکی، وقتی با هم ممزوج می‌شوند، اخلاط چهارگانه را تشکیل می‌دهند.
اخلاط چهارگانه کدامند؟
اخلاط چهارگانه، به ترکیبات سیال و مایعی گفته می‌شود که از ترکیب گرمی، سردی، خشکی و تری در بدن ما ایجاد می‌شود و عبارتند از صفرا، دم (خون)، بلغم و سودا. این اخلاط دائما در تعادل و تعامل با هم هستند و در جایگاه‌های طبیعی خود و در مسیر گردش خون در بدن، به میزان خاصی قرار گرفته‌اند و وظایف ذاتی خود را انجام می‌دهند.
لزوم اهمیت چهارگانه
در صورتی که این اخلاط با هم جابه‌جا شده یا کمتر و بیشتر از حد طبیعی در بدن تولید شوند، یا کیفیت این اخلاط به واسطه شیوه غلط غذا خوردن یا عادات رفتاری نادرست تغییر کند، در آن صورت اخلاط در بدن تبدیل به «خلط فاسد» یا «خام» شده و سبب ایجاد بیماری می‌شوند و برای بازگرداندن سلامتی به فرد باید کیفیت این اخلاط را دوباره به وضع عادی برگردانیم یا خلط فاسد شده را از بدن دفع کنیم.
صفرا
غذایی که ما می‌خوریم، در کبد تغییر ماهیت داده و در فعل و انفعالاتی به چهار شکل درمی‌آید که نخستین شکل آن، صفراست. صفرا ترکیبی قرمز متمایل به زرد است که طبیعتی گرم و خشک دارد و محل نگهداری آن در «کیسه صفرا» است. وجود صفرا در بدن، موجب می‌شود مسیر گردش خون در عروق باز شود. حرکات روده را افزایش می‌دهد و به هضم غذا کمک می‌کند. ضدعفونت‌هاست، موجب تیزی و حدت ذهن می‌شود و کارکرد مغزی را افزایش می‌دهد. به انسان انرژی داده و اراده را تقویت می‌کند و در تمرکز حواس و هوشمندی بسیار موثر است.
همچنین سنگینی و کسالت را از بدن خارج می‌کند. حال اگر همین خلط در بدن (به عللی که بیان شد) بیش از حد اعتدال ترشح شود یا با عادت نادرست غذایی، رفتاری تبدیل به خلط فاسد شود، می‌تواند ما را دچار بیماری کند.
عوارض خلط فاسد شده صفرا در بدن
خارش و سوزش پوست بدن، خشکی پوست، خشکی کف پا، بیماری‌های پیسی، درگیری فکری، آکنه در پیشانی، صورت، بینی و گونه، ریزش مو به صور مختلف بویژه طاسی جلوی سر (آقایان بیشتر) صدای سوت در گوش و...
افرادی که خلط صفرا در بدن آنها از حد تعادل خارج شده و غالب بر اخلاط دیگر باشد یا به شکل خام یا فاسد شده درآمده باشد، افراد صفراوی هستند. گفتنی است که اخلاط در بدن باید از شکل خامی به پختگی برسد تا بتواند بدن را اداره کند. در غیر این صورت یا خام باقی می‌ماند که دیگر به درد بدن نمی‌خورد یا فاسد شده یا می‌سوزد و در این صورت بدن دچار بیماری می‌شود!
خصوصیات ظاهری افراد صفراوی مزاج
از خصوصیات بارز این افراد، می‌توان به زردی رنگ پوست، چشم و زبان اشاره کرد. اینها معمولا افرادی قدبلند و باریک‌اندام هستند و نمی‌توان آنها را به‌راحتی چاق کرد! رنگ موی تیره (خرمایی یا مشکی) دارند و موی سرشان مجعد و پرپشت است. صفراوی‌ها چشم‌های تیزبینی دارند. از نظر پوستی خشک هستند و ناخن‌های شکننده‌ای دارند. رگ‌های بدنشان برجسته است. آنها افرادی پرانرژی، شجاع، محکم، استوار، باهوش، بی‌قرار و حاضرجوابند. گهگاه دچار عصبانیت آنی می‌شوند و ممکن است با کمی فلفل دچار آلرژی شوند. آنها دست‌های گرمی دارند. عاشق دوش خنک هستند و نمی‌توانند زیاد در حمام بمانند.
دلايل توليد صفرای اضافی در بدن
استفاده مداوم از مواد غذایی که طبیعت گرم و خشک دارند، سبب ایجاد صفراوی اضافی در بدن می‌شود، زیرا طبیعت شخص صفرای گرم و خشک است و باید برای تعدیل این مزاج بیشتر از غذاهای «سرد و تر» یا اصطلاحا خنک استفاده کند.
غذاهاي مناسب برای افراد صفراوی‌مزاج
سوپ ماش، سوپ اسفناج، سوپ جو با گشنیز، کدو با آبغوره، آبلیمو، آب‌زرشک، گوشت مرغ، آلو خشکه، تمبر هندی، شربت نارنج، شربت به، شربت توت سیاه، تخم یا ریشه کاسنی (به صورت جوشانده)، عرق کاسنی، شاطره و...
* پژوهشگر طب سنتی