رضا باقرزاده
از خودتان شروع کنید. اینکه از چه موقع استعداد و علاقه به نوشتن را در خود کشف کردید، چه زمان این موضوع برایتان جدی‌تر شد و سرانجام چه شد که سراغ فیلمنامه‌نویسی رفتید؟
خب، علاقه به نوشتن را از وقتی در خودم کشف کردم که دیدم علاقه زیادی به حرف زدن ندارم (می‌خندد). حرف‌هایم را وقتی روی کاغذ می‌نوشتم راحت‌تر بودم، لابد چون خجالتی بودم. از طرفی خیلی تلویزیونی بودم و با تلویزیون بزرگ شده بودم. آن موقع تلویزیون یک کانال داشت و ساعت‌های پخش برنامه‌ها هم محدود بود، بنابراین ما همه برنامه‌ها را می‌دیدیم. پدرم هم به دلیل مشغله زیاد وقت نمی‌کرد ما را جایی ببرد. تلویزیون برای ما شده بود یک جعبه بگیر و بنشان حسابی. از اینجا علاقه‌ام به نمایش و سینما شروع شد. تحصیل در دانشکده هنرهای دراماتیک هم موجب شد نوشتن را بیشتر تجربه کنم. در این ایام نمایشنامه زیاد خواندم، فیلم خوب زیاد دیدم، دانشکده‌مان در جشنواره‌ها سهمیه داشت که این موجب می‌شد تا کارهای مختلف را تماشا کنیم. حالا که فکر می‌کنم، همه چیزهایی که آن موقع درک نمی‌کردم برای من شد یک توشه آخرت که امروزم باشد. توانستم از آنها در کارم استفاده کنم. زمانی کار فیلمنامه‌نویسی برایم جدی‌تر شد که دانشگاه‌ها تعطیل شده بود و من دیگر بچه‌دار شده بودم.
چه سالی؟
ایام انقلاب فرهنگی، حدود سال‌های 59-60.
یعنی شما آن موقع دانشجو بودید؟
بله، من ورودی سال 55 بودم. سال 56 ایران را ترک کردم و سال 58 دوباره به ایران بازگشتم.
مرخصی تحصیلی گرفته بودید؟
مرخصی تحصیلی که یک سال بیشتر نمی‌شد گرفت. اولش گرفتم اما دانشگاه در آن سال‌ها دیگر تعطیل شده بود، بنابراین برای من مرخصی تحصیلی حساب نشد. وقتی برگشتم یک مدت کوتاهی رفتم دانشگاه. دوباره دانشگاه تعطیل شد، این بار به علت انقلاب فرهنگی. در تعطیلی دانشگاه‌ها من بچه‌دار شدم. کارم هم در آن زمان، کشیدن کارتون برای گروه کودک تلویزیون بود. مجبور بودم کاری را انجام دهم که خیلی از خانه بیرون نروم. علاقه دیگرم نقاشی بود ولی متاسفانه به علت اینکه به آتلیه احتیاج داشت و برای من امکانش وجود نداشت، آن را رها کردم و سراغ کاری رفتم که جمع و جور باشد وکاغذ و مداد باشد. برای همین رفتم دنبال فیلمنامه‌نویسی.
یعنی توفیق اجباری بود که فیلمنامه‌نویس شدید؟
نه، همیشه می‌نوشتم. قبل از اینکه به طور حرفه‌ای کار کنم، متن‌های نمایشی را می‌نوشتم. برای دوستانم که در تئاتر عروسکی، که رشته دانشگاهی خودم هم بود، فعال بودند می‌نوشتم. ولی خودم با وجودی که به بازیگری تئاتر و عروسک‌گردانی هم علاقه‌مند بودم به دلیل اینکه اجراها و تمرین‌ها همه‌روزه بود و مثلا اگر کاری بنا بود یک ماه اجرا شود، شش ماه وقت صرف تمرین آن می‌شد، من نمی‌توانستم. می‌نشستم خانه و می‌نوشتم، در ضمن توانستم در این مدت خیلی زیاد بخوانم. الان که فکر می‌کنم، می‌بینم خوشبختانه همه چیز برای من به صورت خیرش درآمد. بعد که آگهی پذیرش دانشجو برای فیلمنامه‌نویسی حرفه‌ای را دیدم که نخستین دوره آن در مرکز آموزش فیلمسازی باغ فردوس راه‌اندازی می‌شد، اصلا معطل نکردم. مدارکم را فرستادم، پذیرفته شدم و بعدها هم شدم دانشجوی نمونه مرکز آموزش فیلمسازی و از دست آقای میرسلیم جایزه گرفتم.
دوره فیلمنامه‌نویسی چه سالی بود؟
سال 71 وارد شدم. بسیار دوره خوبی بود. من همین‌طور که همیشه گفته‌ام، اینجا هم دلم می‌خواهد بگویم که سیف‌الله داد، با فکر ایجاد چنین دوره‌ای کمک بسیاری به سینما کرد. در یک دوره 2 ساله بهترین استادها را برای ما تدارک دیده بودند، دوره سه‌ماهه، چهارماهه یا شش ماهه نبود که فقط هفته‌ای یک روز کلاس برگزار شود، دوره کاملی بود. پنج روز در هفته از ساعت 2 تا 7 بعدازظهر کلاس داشتیم. از طرفی آنهایی که واقعا علاقه‌مند بودند می‌آمدند. 15 نفر بیشتر نبودیم.
استادان چه کسانی بودند؟
آقایان ناصر تقوایی، بهرام بیضایی، بهروز افخمی، عبدالله اسفندیاری، نادر ابراهیمی، بزرگمهر رفیعا، پرویز زاهدی، حمید سمندریان، سیدمهدی ارجمند، عطاءالله مهاجرانی و.... یک دوره کلی شاهنامه خواندیم، تمام مثنوی را دوره کردیم، هفته‌ای یک بار ساعت فیلم دیدن داشتیم. 2ساعت دیدن فیلم و 2 ساعت تحلیل. آشنایی با کارگردانی، فیلمبرداری (که استادمان رضا شریفی بود)، آشنایی با تدوین و... که همه اینها لازم است. فیلمنامه‌نویس باید بداند که فیلم کجا قطع می‌شود تا در موقع نوشتن هم یکسری مسائل را رعایت کند.
خودتان، از میان آثار سینمایی و تلویزیونی که نوشته‌اید کدام‌یک را بیشتر دوست دارید؟
همه کارهایم را دوست دارم. نمی‌توانم هیچ فرقی بین‌شان بگذارم. من پنج فیلمنامه نوشته‌ام که سه‌تایش ساخته شده. خیلی زیاد برای سینما ننوشتم ولی هر سه را دوست دارم. هر کدام به دلیلی.
با کدام‌یک از کارگردان‌هایی که فیلمنامه‌های شما را ساخته‌اند، راحت‌تر بودید؟
در جواب این سوال باید زمان‌های مختلفی که من با آنها کار کرده‌ام را در نظر گرفت، فرق می‌کرده حس‌های مختلفی که آدم داشته. با آقای حسن فتحی یک جوری راحت‌تر بودم. به دلیل اینکه ایشان خیلی به نویسنده احترام می‌گذارد. کارگردان‌های آن 2 فیلم دیگر هم احترام می‌گذاشتند ولی احترام ایشان به شیوه‌ای خاص بود. خیلی جاها خودش می‌توانست بنویسد ولی پرهیز می‌کرد و اجازه می‌داد که من بازنویسی کنم. قبل از نوشتن خیلی با هم جلسه می‌گذاشتیم. اینها چیزهای خوبی است که یاد آدم می‌ماند. ولی مثلا در زمانی که با آقای تقوایی کار می‌کردم، من شاگرد ایشان بودم. آقای تقوایی صد سال دیگر هم که بگذرد آنقدر فاصله مقامی‌اش از من بالاتر است که من همیشه مقهور اسم ایشان باشم. در قبال تغییراتی که در فیلمنامه می‌داد، هیچ چیزی نمی‌توانستم بگویم. خیلی تغییراتی که در تبدیل فیلمنامه «کاغذ بی‌خط» به فیلم شده را من اصلا دوست ندارم ولی نمی‌توانستم اعتراض کنم. به نوعی کار با آقای افخمی هم راحت بود ایشان با اینکه می‌دانست که می‌خواهد چه چیزی را تغییر بدهد، اما می‌گفت شما بنویسید. تغییرات را در ذهن خودش شکل می‌داد. بالاخره کار با هر کدام‌شان تجربه‌ای بود. اما اگر بار دیگر با آنها کار کنم شرایط متفاوت است، چون هم آنها آدم‌های دیگری هستند و هم من آدم دیگری.
درباره کارهای تلویزیونی چطور؟
کار کردن با خانم برومند خیلی مشکل بود. واقعا طاقت‌فرسا بود ولی نتیجه کار خیلی خوب بود. من «شمسی‌خانم و مادام» را خیلی دوست داشتم. برای اینکه خانم برومند شخصیت شمسی و مادام را درک کرد. همه کسانی که با ایشان کار می‌کنند به دلیل وسواس فراوان‌شان، می‌گفتند که کار با ایشان خیلی سخت است اما نتیجه کار خیلی خوب بود. ممکن است هرگز دیگر نخواهم با ایشان کار کنم ولی از آن کار راضی‌ام. «بدون شرح» را هم خیلی دوست داشتم. به این خاطر که کار آنقدر سریع انجام می‌شد که اصلا فرصت چون و چرا باقی نمی‌ماند. با اینکه اصلا فرصت نمی‌شد همدیگر را ببینیم اما همکاری صمیمانه‌ای میان گروه بود. امروز به من تلفن می‌کردند که برای فردا می‌توانی متن بدهی؟ من تا فردا، متن را تحویل می‌دادم. چون کاراکترها درآمده بودند.
شده سکانسی از کارهایی که از روی نوشته‌های شما ساخته شده را ببینید و اعصاب‌تان را بهم بریزد، بس که بد ساخته شده است و بعد بگویید کاش کارگردان، خودم بودم و خودم می‌ساختم؟
هیچ وقت فکر نکردم برای کارهای خودم، خودم کارگردان باشم، برای اینکه واقعا دوست دارم یکی کار را بنویسد، دیگری کارگردانی کند و یک بی‌رحمی هم مونتاژ کند (باخنده). این به کار تنوع می‌دهد. البته بدم نمی‌آید یک دفعه کارگردانی کنم و ببینم چه اتفاقی می‌افتد، اینکه نویسنده‌ای بخواهد کارگردانی کند.
به نظر شما معضلات اصلی فیلمنامه‌نویسی در ایران چه چیزهایی است؟
معضلات فیلمنامه‌نویسی‌مان برمی‌گردد به معضلات اخلاقی‌مان. معلوم نیست قوانین‌مان، قوانین جاری میان آدم‌های یک قبیله است یا مثل انسان‌های متمدن. نه سنتی عمل می‌کنیم که موی سبیل ارزش داشته باشد نه به مدرنیسم رسیدیم که بتوانیم یک قرارداد را درست بنویسیم، یعنی اگر کسی سفارش کار می‌دهد، خودش را موظف بداند که طبق قرارداد عمل کند. همین‌طور من بمیرم تو بمیری، خواهش می‌کنم این را درست کنید، آن را بنویسید و... هیچ دلیلی ندارد که آدم وقت اضافه بگذارد، بدون هیچ قرار و مداری. یک نفر خیلی از من، این طرف و آن طرف گله کرده بود که من کارم را درست انجام نداده‌ام. گفتم آخر شما کارهای قراردادتان را کرده‌اید؟ ما نه قراردادی داریم، نه چیزی. همین‌طوری که نمی‌شود چیزی نوشت. آخر روی چه حسابی؟ این است که فیلمنامه‌نویس هم اگر خیلی مجبور باشد یک چیزی را دم‌دستی می‌نویسد، برای یک پول بخور و نمیر. از آنجایی هم که قانون «هر چی پول بدی، همون‌قدر آش می‌خوری» هنوز هم معتبر است، فیلمنامه‌ها نهایتا متوسط می‌شوند.
پس علت نبود فیلمنامه‌نویس خوب همین است؟
البته ما فیلمنامه‌نویس خوب کم داریم اما دوره کارگردان‌سالاری هم تمام شده است. برخی از کارگردان‌ها فکر می‌کنند یا فقط خودشان می‌توانند بهترین فیلمنامه را بنویسند یا فیلمنامه‌نویسی که فیلمنامه «اسپیلبرگ» را می‌نویسد! این است که اگر کارگردانی اهل مطالعه و فهیم باشد فیلمنامه‌هایش بد نمی‌شود. اگر هم که فقط کار فنی بلد باشد و بخواهد در کار فیلمنامه‌نویس دخالت کند، فیلمنامه‌ها خوب نمی‌شود.
شما چقدر در طول روز می‌نویسید، آیا ساعت خاصی را برای نوشتن انتخاب می‌کنید؟
نه، من هیچ‌وقت نمی‌توانم این را بگویم. البته خیلی‌وقت‌ها پیش می‌آید که به خودم بگویم باید اینقدر بنویسم، اما به‌طور کلی این طور نمی‌شود کار کرد. اگر آدم بیفتد روی خط، یعنی یک جایی از ذهنش و روحش گیر کند به فیلمنامه، دیگر کار پیش می‌رود. اگر هم این قلاب گیر نکند هر کاری کنی نمی‌شود. اصلا کاری که زوری نوشته می‌شود معلوم است، ذهن تنبلی می‌کند و می‌رود به سمت کپی کردن.
قبل از نوشتن فیلمنامه، طرح را می‌بندید؟ یعنی ممکن است در مسیر نوشتن فیلمنامه، به این نتیجه برسید که طرح را عوض کنید یا در هر شرایطی به همان طرح اولیه پایبند هستید؟
بله، طرح باید مشخص باشد تا بدانید به کدام مسیر می‌روید. اینکه طرح مشخص نباشد، مثل این می‌ماند که سوار ماشین بشوی و بگویی بگذار ببینم امروز تا عصر به کجا می‌رسم. اگر مقصد را بدانی مسیرت را هم درست انتخاب می‌کنی و اگر ندانی معلوم نیست سر از کجا درمی‌آوری.
حالا اگر طرح بهتری موقع نوشتن به خاطرتان آمد چطور؟
نه، باید وقتی که طرح را می‌بندی بهترین باشد.
یعنی باید همه چیز فکر شده باشد؟
بله، که دوباره‌کاری و سه‌باره‌کاری نشود.
تحقیقات قبل از نوشتن فیلمنامه را چقدر ضروری می‌دانید؟
درباره یکسری از مسائل نیازی به تحقیقات نیست. مسائلی که صبح تا شب به طور مستقیم با آنها درگیری. حالا اگر شما بخواهی راجع به یک ایلاتی بنویسی و حاضر به تحقیق هم نباشی، کارت آبکی می‌شود. می‌شود مثل کارهایی که نمونه‌هایش را در جشن خانه سینما دیدیم. مثلا روستایی‌ای بود که به مادرش می‌گفت مامان، خب یعنی هیچ‌گونه تحقیقی صورت نگرفته بود. یک قصه شهری را برده بودند در روستا که نمی‌چسبید. در حالی که من قصه‌های روستایی‌ای را دیدم که حتی زبان‌شان را نمی‌فهمیدم. ولی چون خیلی بکر بودند و متعلق به آن اقلیم، نشستم و تا به آخر نگاه کردم.
چقدر در نوشتن فیلمنامه، ساختار کلاسیک را رعایت می‌کنید؟
من ساختار کلاسیک را خیلی دوست دارم، منتها تعیین نمی‌کنم که مثلا اینجا باید نقطه عطف باشد چون ساختار کلاسیک را می‌شناسم. همان جایی که باید نقطه عطف اتفاق بیفتد، می‌افتد. بعضی‌ها خیلی فرموله کار می‌کنند. به نظر من اگر آدم کارش را بلد باشد، آن چیزهایی که در قلب و ذهنش می‌گذرد، با هم آمیخته می‌شود و کار صحیح درمی‌آید.
در فیلمنامه، جای خالی می‌گذارید برای بداهه؟
فیلمنامه صحیح هیچ جایی برای بداهه ندارد. اینقدر باید جمله‌ها پیش‌بینی شده و درست باشد که نه یک کلمه کم شود و نه یک کلمه اضافه. همه چیزش باید دارای یک چارچوب قوی باشد که اگر هر کدام از اجزایش را برداشتی، ساختارش به هم بریزد.
اگر کسی به شما بگوید می‌خواهم فیلمنامه‌نویس شوم، چه نسخه‌ای برای او می‌پیچید؟
می‌گویم حتما برو سر یک کار دیگر. برای اینکه فیلمنامه‌نویسی و اصلا سینما خیلی بی‌رحم است. به این دلیل که سرمایه زیادی در آن می‌چرخد. بعد از یک مدت هم فیلمنامه‌نویس دچار ناامیدی می‌شود. می‌بیند که هر کسی در سینما حریم کارش مشخص است، مثلا هیچکس نمی‌تواند در کار صدابردار یا صداگذار دخالت کند. صدابرداري را قبول دارند که کارش را بلد است، کار را به عهده خودش می‌گذارند، اما وقتی بهترین فیلمنامه‌نویس را هم انتخاب می‌کنند، هر کسی در متن دخالت می‌کند. کارگردان می‌گوید باید اینطور باشد، مونتور می‌گوید باید چنان باشد، حتی هنرپیشه‌ها هم در متن دخالت می‌کنند. بعد هم آخرش می‌بینی مختصر تغییراتی را بنابه اقتضائات کارگردانی در متن می‌دهند و در تیتراژ می‌آید بازنویسی نهایی: اسم کارگردان. به اینکه نمی‌گویند بازنویسی، به این می‌گویند کارگردانی. دلشان می‌خواهد در زمینه فیلمنامه‌نویسی هم برای خودشان یک نوشابه باز کنند. فقط به کارگردان بودن بسنده نمی‌کنند. خلاصه که از این مسائل زیاد است.