عبدالعلی دستغیب*
«جلال آل‌احمد» را از زاویه‌های متفاوت می‌توان بررسی کرد و آثارش را بر این اساس سنجید. نخست از منظر شخصیت اجتماعی است و بعد از آن موارد دیگری چون داستان‌نویسی، جامعه‌شناسی ادبی، سفرنامه نویسی و نقد ادبی. در واقع می‌توان گفت: آل احمد در تمام این رشته‌ها کار کرده است. او هم جزو مردان سیاسی بود و هم به لحاظ قصه‌نویسی و سفرهایی که به نقاط مختلف دنیا کرد، توانست آثار شاخصی ارائه دهد. همچنین در زمینه آداب و رسوم و فرهنگ عامیانه تحقیقات ارزنده و مکتوبی داشته است. علاوه بر اینها، جلال توانست تبحر خود را در زمینه ادبیات اعتراضی نیز نشان دهد آن هم در دوره مشروطه که برخی نویسندگان مانند طالبوف، میرزا آقاخان کرمانی، احمد کسروی و ... به مساله پیاده کردن حکومت پارلمانی اروپا در ایران واکنش‌های زیادی نشان دادند و موضع‌گیری کردند. در آن سال‌ها آثار مهمی بر اساس این مساله از نویسندگان معترض منتشر شد که «اروپایی گرایی»، «تسخیر تمدن فرنگی» و ... از جمله آنها به شمار می‌رفت و جلال هم در همان سال‌ها کتاب «غرب‌زدگی» را نوشت. تفاوتی که کتاب او با دیگر آثار در این زمینه چاپ شده داشت، این بود که جلال در غرب‌زدگی اعتقاد داشت، ما باید برای یافتن استقلال خود به صدر اسلام برگردیم. گذشته از اینها، نویسندگانی که در دوره مشروطه از آنها نام بردم نیز به تبع جلال عقیده داشتند، ایران باید از دستاوردهای غرب، خاصه علوم و فنونش استفاده کند ولی تابع آن نباشد. باری، جلال آل‌احمد را از نظر قصه‌نویسی نمی‌توان داستان‌نویس واقعی دانست. در واقع راه و روش او در داستان‌نویسی به‌زعم منتقدان حرفه‌ای نیست و داستان‌هایش اغلب دارای القای عقاید است، هرچند نثر او همواره درخور توجه بوده است. در این زمینه نیز او از نویسندگانی چون فردینان سلین، آلبر کامو و ... تاثیر پذیرفته بود و اسلوب نگارش آنها را در ایران رایج کرد. جلال از دیدگاه سفرنامه‌نویسی نیز توانایی زیادی داشت و کتاب‌هایی که وی درباره سفر به حج (خسی در میقات)، سفر به روس، سفر به ولایت عزرائیل یا اسرائیل به رشته تحریر در‌آورده گواه این ادعاست. حتی اثر زیبای «اورازان» او صرفنظر از داشتن نثر منسجم و زیبا یک مردم‌شناسی اجتماعی را نیز دربر می‌گیرد. به‌طور کلی از میان بهترین آثار داستانی او می‌توان به کتاب
«نون و القلم» اشاره کرد. نکته دیگر درباره جلال این است که او دلیری و شهامت بسیاری داشت و صراحت بیان او همواره مورد توجه عام و خاص بود. البته این صراحت بیان او تنها منحصر به مقوله ادبیات نبود، وی در تمام زمینه‌ها صراحت داشت و اصولا با دیکتاتوری مخالف بود، چنانچه این مولفه او در آثاری چون «نفرین زمین» و «مدیر مدرسه» مشهود است. با این تفاسیر جلال بی‌قراری‌های مخصوص به خود را داشت و هرگز زندگانی خویش را به طول نرفت بلکه عرض زندگی برایش مهم بود، به این معنا که کیفیت زندگی‌اش بر کمیت آن می‌چربید.
* نويسنده و پژوهشگر ادبي