حمید حسین‌زاده
ابتدا قرار بود سریال «گل‌های گرمسیری» در ماه مبارک رمضان روی آنتن برود، چرا این اتفاق رخ نداد؟
سه سال پیش زمانی که طرح اولیه مجموعه در شبکه یک پذیرفته شد، هیچ بحثی درباره زمان پخش کار مطرح نبود. مقدمات کار و نگارش فیلمنامه حدود یک سال و‌نیم طول کشید. وقتی فیلمنامه آماده شد و به اصطلاح سازمان صدا و سیما کد تولید گرفت، دوستان و مشخصا مدیر شبکه یک گفتند اگر ممکن است این سریال را برای ماه رمضان در نظر بگیریم.
خود شما با این زمان پخش موافق بودید؟
اوایل من با این نظر موافق نبودم چون فکر می‌کردم کار ما جوهره متفاوت‌تری نسبت به سریال‌هایی که در این ماه مرسوم هستند، دارد. اما آقایان اصرار داشتند با توجه به اینکه ماه رمضان امسال هفته دفاع مقدس را در دل خود دارد، سریال «گل‌های گرمسیری» که رگه‌های دفاع مقدس هم دارد، پخش شود.
در نهایت من موافقت خود را اعلام کردم، تغییراتی در فیلمنامه انجام دادیم و کار را از 20 قسمت 50دقیقه‌ای، به 30 قسمت 30 دقیقه‌ای تبدیل کردیم و وقتی تولید شروع شد، دوستان همچنان بر حرف قبلی خود تاکید داشتند. هرچند به موازات این تاکید از مسؤولان شبکه می‌شنیدم که جریان دیگری هم پیگیر تولید مجموعه‌ای برای ماه مبارک رمضان است که البته حق طبیعی مدیریت مجموعه می‌تواند باشد. فقط بدی کار این بود که به ما صریح و روشن اعلام نمی‌کردند و معتقد بودند هر دو کار پیش برود تا ببینیم چه پیش می‌آید که به نظر من این تصمیم، تصمیم مدیریتی نیست. تبعات این تصمیم می‌توانست خیلی مجموعه ما را بالا و پایین کند یا مجموعه دیگری را فرقی نمی‌کند، وقتی شما بدانید اجباري به نام آنتن وجود دارد و حتما باید کار را برسانید با زمانی که این اجبار وجود ندارد و مثلا 2 هفته بیشتر فرصت دارید تفاوت زیادی دارد. ممکن است به خاطر 2 هفته با رشد 70 درصدی کیفیتی مواجه شویم؛ حداقل عقل این را می‌گوید. به همین دلیل ما بخش مهمی از کار را با همان سرعت پیش رفتیم؛ بخش‌هایی که عمدتا در جنوب و مربوط به جنگ بود. بعد از تاریخی که برایم مسجل شد و هرچند به ما اعلام نشد، به مدیران شبکه اعلام کردم برخورد حرفهای ایجاب می‌کند شما مستقیم و مشخص به ما بگویید برای چه اصرار دارید که گروه تولید ما با همان سرعت، شدت و همان شکل پیش برود و آن وقت شما سریال دیگری را پخش کنید، این چه بیماری‌اي است که ما دچارش شده‌ایم. شما می‌توانید بگویید سریال دیگری وجود دارد. بعدها با زبان‌های دیگری به ما فهماندند که بله به موازات سریال شما کار دیگری هم در حال ساخت است.
طبیعتا فیلمنامه شما هم به لحاظ زمان‌بندی دچار تغییر شد.
بله، من بلافاصله سرعت تولید را کم کردم و از آن بدتر مجبور شدم فیلمنامه را از 30 قسمت 30 دقیقه‌ای به همان 20 قسمت 50 دقیقه‌ای برگردانم که خود تقطیع‌ها در پایان هر قسمت نکته مهمی بود. در هرحال ما لطمه زیادی از این نوع تصمیم مدیریتی خوردیم و فضا همین چیزی بود که عرض کردم، یعنی اوایل دوستان به شدت مایل بودند سریال «گل‌های گرمسیری» در ماه مبارک رمضان پخش شود، اما در وسط راه به همان چیزی که من گفته بودم، رسیدند زیرا ذائقه تلویزیون در ماه رمضان ذائقه دیگری است. البته مسائل چالشی و تلخ دیگری هم وجود دارد که من وارد آنها نمی‌شوم.
قضیه 2 سکانسی که حذف شد و شما از ممیزی صداوسیما گله‌مند شدید، چه بود؟
این 2 سکانس از نظر من سکانس‌های بدون اشکالی بودند. با همه پشتوانه‌ام این حرف را بیان می‌کنم. بنده حداقل از سال 70 در تلویزیون بوده‌ام. چون در سینما از قبل حضور داشتم سال‌ها همان نوع ممیزی‌ای را که دوستان امروز انجام می‌دهند ما انجام می‌دادیم البته آن زمان 2 شبکه بود نه این همه شبکه، مسائل سازمان صداوسیما شکل دیگری داشت. آن موقع این تعداد ماهواره نبود و مردم اینقدر در جریان برنامه‌های خارجی قرار نمی‌گرفتند. آستانه حساسیت‌ها به شدت نسبت به امروز متفاوت بود ولی امروز شما مجبورید چیزهایی را از اثر خود حذف کنید که مخاطب بی‌پرواتر از آن را در اجتماع، ماهواره یا نوارهای خانگی می‌بیند. مهم در این ماجرا تعداد سکانس‌ها و اینکه فضای سکانس‌ها چه بود، نیست. این بی‌احترامی‌ای که صورت گرفت بی‌احترامی غریبی است. وقتی آدم با سازمانی غیرفرهنگی طرف می‌شود فرد با خودش می‌گوید ممکن است چنین مسائلی رخ دهد، هر چند به نظر من آن‌هم در شأن یک سازمان نیست ولی سازمانی که داعیه فرهنگی دارد و سال‌ها دوستان در آنجا کار فرهنگی کرده‌اند، این رفتار خیلی بدوی‌ای بود که یکی دو ساعت قبل از پخش چند سکانس از کار حذف شود.
قبل از پخش به شما اطلاع داده شده بود؟
نه، من روی آنتن دیدم 2 سکانس ما نیست، دفعه دوم یا سوم هم بود که این اتفاق می‌افتاد. در قسمت‌های دیگر هم در حد یک یا دو دیالوگ از کار حذف شده بود.
شما چه واکنشی در قبال این مساله داشتید؟
ابتدا من آرامش به خرج دادم اما با پیگیری فهمیدم کاري که دوستان کرده‌اند، این بود که از کار کپی زدند و وقتی از کاری کپی زده شود یعنی اینکه می‌خواهند چیزی را حذف کنند. وقتی کپی می‌زنند با افت کار مواجه می‌شوید. روی آنتن دیدم کیفیت سریال باید بهتر از این باشد چرا با این کیفیت پخش می‌شود، بعد فهمیدم قبل از پخش کپی زده‌اند و حذفیات در حد یک یا دو دیالوگ بود. وقتی هم که پیگیری کردم معلوم نشد کار چه کسی بود. می‌گفتند نه، چنین چیزی نیست، بفرمایید نوارها را با هم مقایسه کنید. از این بازی‌هایی که دیگر کهنه شده و مربوط به دو سه دهه قبل می‌شود که شما بگردید پرتقال فروش را توی آن مجموعه پیدا کنید. ولی این بار 2 سکانس را درست 2 ساعت قبل از پخش حذف کردند.
مرکز نظارت بر سازمان صدا و سیما این کار را کرده بود؟
الحمدلله صدا و سیما به دلیل حساسیت‌های عجیبی که دچار شده چندین مرکز نظارت دارد. اسم یکی از آنها مرکز نظارت است که به موازات پخش در حال فعالیت است. اما مراکز پنهان و آشکار فراوانی دارد یعنی اگر فرصت داشته باشند یک سریال را ببینند، یکباره 25 نفر در مراکز مختلف کار را می‌بینند و هر کس هم لابد یک سلیقه‌ای دارد. یکی با یک جمله مخالف است دیگری با یک سکانس مخالف است، آن یکی دیگر با چیز دیگر. دائم هم مدیر گروه و تهیه‌کننده باید از این افراد خواهش کنند که شما را به خدا قسم کوتاه بیایید، آنها هم از یک موقعیت بزرگوارانه بگویند بسیار خوب ما این بار کوتاه می‌آییم تا دفعه بعد بچه‌های خوبی باشید و...
البته این به جسارت مدیریت فرهنگی صدا و سیما برمی‌گردد.
آن چیزی که الان و مطلقا در صدا و سیما و حوزه‌های دیگر فرهنگی ما وجود ندارد، جسارت است یعنی شما وقتی با یک مدیر فرهنگی صحبت می‌کنید به هیچ عنوان مسؤولیت نمی‌پذیرد. می‌گوید شما که می‌دانید من با فکر شما موافقم و مشکلی ندارم اما آن یکی مخالف است. آن یکی را پیدا می‌کنی او هم می‌گوید اتفاقا من هم با شما موافقم، آن دیگری با شما مشکل دارد. همین‌جور شما می‌گردید تا آن یکی را پیدا کنید که در نهایت به پدیده‌های عجیب و غریبی برمی‌خورید. به هرحال این از بی‌احترامی‌ای که شده بود و به نظرم در شأن هیچ‌یک از ما نبود، و اینکه 2 سکانسی که حذف شد به شدت از نظر عاطفی و داستانی کلیدی نبودند اما از جهت عاطفی حتی آن کسانی که آن را حذف کردند، به من گفتند بار عاطفی خیلی خوبی داشت و انگار همین موضوع آنان را نگران کرده بود که نکند سکانسی که بار عاطفی زیادی دارد، بدآموزی داشته باشد و کمی هم انگار دوستان با کلماتی نظیر «دوستت دارم» مشکل دارند.
پس آن سکانس‌ها بدون مشکل بوده‌اند؟
الان هر کسی که آن 2 سکانس را ندیده باشد، فکر می‌کند که چه چیز عجیبی بوده. 2 سکانس خیلی ساده بود. من قبلا هم گفتم یک کارشناس شناخته شده، کسی که همه ما متفق‌القول باشیم و او را بشناسیم، کسی که نظام ما را خوب می‌شناسد و به آن اعتقاد دارد، در ضمن ممیزی را هم خوب می‌شناسد، بیاید و درباره 2 سکانس حذف شده قضاوت کند.
اگر به دلایل حذف آنها نخندید من فیلمسازی را کنار می‌گذارم، از خانه سینما هم استعفا می‌دهم و می‌روم کنج خانه‌ام می‌نشینم. به همین دلیل فکر می‌کنم یک نگاه بیمارگونه موجب شده تا این اتفاق رخ دهد.
برای نشان دادن فضای اوایل انقلاب که بخشی از قصه در آن سال‌ها می‌گذرد با چه مشکلات و کمبودهایی روبه‌رو شدید؟
مشکلاتی دامنگیر تمامی کسانی که بخواهند کارهایی در آن فضا انجام دهند خواهد شد. یک بخش مربوط به جغرافیای شهری ماست که از هر جهت تغییر کرده و تقریبا کوچه و محله‌ای را نمی‌توانید پیدا کنید که آن حال و هوا را داشته باشد.
شهرک‌های سینمایی هم که داریم عمدتا مربوط به فیلم‌ها و سریال‌های تاریخی و صدر اسلام است و یک مدل هم کارهای دهه 40 و قبل‌تر در آن ساخته شده است. به همین دلیل ما باید به کوچه‌پس‌کوچه‌ها برگردیم و کار کنیم. دوم اینکه از جهت فیزیکی ممکن است بتوانیم با گریم یا لباس همان زمان‌ها را شبیه‌سازی کنیم اما باز می‌بینید به دل نمی‌نشینند چون بیننده بویژه نسل جوان نسبت به آن زمان اطلاعات کمی در ذهن دارد، اگر عین همان زمان را بخواهید بسازید، ممکن است اثر را نپسندد و به اصطلاح پس بزند، بنابراین ما مجبور می‌شویم برآیند بگیریم و بگوییم برآیند آن دوره و این دوره. همه اینها که عرض شد شکلی است از همه اینها. مهم‌تر واقعیت تلخی است که انگار ما بخش عمده‌ای از اتفاقات آن دوره را نمی‌توانیم نشان دهیم. مطمئنم اگر یک مسؤول فرهنگی میکروفن به دست بگیرد، خواهد گفت می‌توانیم، حتما باید انجام بدهیم، قضیه انقلاب است و... ولی ما همه می‌فهمیم که این اتفاق رخ نمی‌دهد.
من یک مثال كوچك می‌زنم که شما از آن می‌توانید نتیجه بگیرید و در چند عدد ضرب بکنید. سریال «روح‌الله» که اتفاقا آن هم حال و هوای انقلابي داشت، داستان پسربچه‌ای بود که می‌رفت در زمان گذشته و نحوه شهادت پدر خود را در انقلاب مرور می‌کرد. در آن شکست زمان داشتیم (پسر امروزی در دنیای دیروز) حتی در جایی می‌خواست جلوی شهادت پدر خود را بگیرد ولی موفق نمی‌شد. ما می‌خواستیم به نسل نوجوان بگوییم، ببینید انقلاب این حال و هوا را داشت. شیرینی‌‌های آن دوره را برایشان مطرح کنیم. هر سال به دهه فجر که می‌رسیدیم بخشنامه‌های داخلی توزیع می‌شد که یکی از آنها این بود؛ کوکتل مولوتف نشان ندهید به خاطر اینکه بدآموزی دارد و بچه‌های امروز یاد می‌گیرند که آن را چه جوری بسازند. من در آن موقع مسؤولیتی در صدا و سیما داشتم و خیلی نمی‌توانستند اذیت کنند اما با کمال تعجب در جایی که یکی از بچه‌ها به دوستش می‌گفت: «برویم ساندویچ کوکتل بخوریم» را هم حذف کردند، برای اینکه باید «کوکتل مولوتف» را حذف می‌کردند.
جالب اینکه این حساسیت‌ها هنوز هم ادامه دارد.
بله، حساسیت‌ها را می‌گویم، نمی‌خواهم حق را به کسانی بدهم که ممیزی می‌کنند چون متناسب با آن حساسیت‌ها لابد باید کسانی وجود داشته باشند که این طرف از مجموعه برنامه‌سازی دفاع کنند. اگر این اتفاق نیفتد آن وقت می‌شود همان فاجعه‌ای که بعضی وقت‌ها اتفاق می‌افتد.
درباره کارهای انقلاب من از تمام مسؤولان برنامه‌ساز تلویزیون، از رئیس سازمان صدا و سیما تا پایین‌تر می‌خواهم بیایند روزنامه‌های اطلاعات و کیهان آن روزها که مجلد شده را باز کنند و بگویند این را می‌شود نشان داد و این موضوع را می‌توان گفت تا ما آن مسائل مورد نظر ایشان را مطرح کنیم. من فکر می‌کنم از مجموعه چند هزار صفحه‌ای به سه صفحه نمی‌توانند برسند، برای اینکه در این سال‌ها انگار بلاهایی سر ما در حوزه فرهنگ و برنامه‌سازی آمده است که دچار خودسانسوری‌های عجیبی شده‌ایم. هر وقت هم می‌گوییم سانسور نباید باشد، همه این حرف را مترادف با بدحجابی و ولنگاری می‌دانند، در صورتی که آن چیزی که من می‌گویم اصلا عرصه دیگری است. من می‌گویم ما چرا نباید بتوانیم بگوییم انقلاب که شد چرا و چگونه دانشجویان آن زمان دچار گرایش‌های مختلف سیاسی شدند؛ یکی شان چپ شد، دیگری راست.