سمانه فخار
شادی و امید، طبیعت زندگی هستند که با وجود این دو، بسیاری از غم‌ها و ناامیدی‌ها از وجود انسان دور می‌شود. با آنکه 65 درصد از جمعیت کشور ما را جوانان زیر 30 سال تشکیل می‌دهند، ولی به دلیل کمبود شادی و نشاط در میان این قشر پرجمعیت جامعه، 25 درصد این افراد در افسردگی بسر می‌برند.
برای شاد بودن باید مولفه امید به زندگی را افزایش داد چرا که امید به زندگی و شاد بودن موجب پایین آمدن آسیب‌های اجتماعی از جمله اعتیاد، خودکشی و... می‌شود. برای افزایش امید به زندگی باید به اوقات فراغت توجه شود. مردم درباره اوقات فراغت نظرات متفاوتی ارائه می‌دهند. عده‌ای بر این باورند اوقات فراغت مدت زمانی است که پس از پایان کار باقی می‌ماند. عده دیگر به فعالیت‌های ورزشی، صرف غذا در بیرون از منزل، رفتن به پارک و هزاران فعالیت دیگر از این قبیل اشاره می‌کنند.
تنوع این نظرات نشان می‌دهد اوقات فراغت برای افراد مختلف معانی گوناگونی دارد ولی آنچه مسلم است، اوقات فراغت فقط به معنی زمان فراغت از کار نیست بلکه فعالیتی غیراجباری است که همان گذراندن وقت با هدف و اهمیت خاص، نام دارد. در فرهنگ عمید، اوقات فراغت چنین معنا شده که فراغت در فارسی به معنی آسایش و آسودگی از کار و شغل است. فرد در این اوقات مشغول کاری است که با کمال میل به آنها علاقه نشان می‌دهد و گاهی برای استراحت و ایجاد تنوع استفاده می‌شود.
به هر حال اوقات فراغت، اوقات آزادی هستند که هدف خاص و از پیش تعیین‌شده‌ای ندارد و در برگیرنده آموزش‌های غیررسمی است. اصلان ضرابی، روانشناس و مشاور، در مورد نقش خانواده‌ها در شکل‌گیری اوقات فراغت گفت: هر خانواده‌ای باید امکانات اوقات فراغت مناسب را برای فرزندان خود فراهم کند و به این نکته هم توجه داشته باشد که اوقات فراغت به معنی کلاس‌های درسی و آموزشی نیست، بلکه باید با توجه به سلایق و علایق فرد باشد. وی ادامه می‌دهد: به هر حال اوقات فراغت، اوقات آزادی هستند که هدف خاص و از پیش تعیین شده‌ای ندارند. ضرابی اوقات فراغت را به عنوان یک تربیت غیررسمی دانسته و می‌گوید: براساس مطالعات و تحقیقات انجام شده، گاهی تربیت غیررسمی تاثیر بیشتری نسبت به آموزش و تربیت رسمی بجا می‌گذارد.
وی اضافه می‌کند: در چارچوب تربیت غیررسمی می‌توان مسائل مختلف آموزشی و تربیتی را به‌طور غیرمستقیم به نوجوانان و جوانان آموزش داد و با کشف استعدادهای افراد و آموزش مناسب، مهارت‌های زندگی را به آنها آموخت.
ضرابی معتقد است: برنامه‌ریزی برای اوقات فراغت و استفاده صحیح از آن اهمیت خاصی دارد که با آموزش و استفاده بهینه می‌توان از انحرافات زیادی جلوگیری کرد.
وی درباره برنامه‌ریزی برای اوقات فراغت می‌گوید: برنامه‌ریزی برای اوقات فراغت نشانه توجه جامعه به نوجوانان و جوانان است و جامعه با برقراری تعامل خود با نوجوانان و ایجاد انگیزه در آنها می‌تواند آنان را به طور سالم تربیت کند که البته این برنامه‌ریزی باید در زمینه‌های فرهنگی، ورزشی، اجتماعی و دینی شکل بگیرد. وی افزود: برنامه‌ریزی اوقات فراغت مراحل گوناگونی دارد که نخستین گام، برنامه‌ریزی فردی است. در این مرحله باید استعدادها، توانایی‌ها و علایق افراد و نحوه پرورش و شکوفایی آنها را کشف کرد. دومین مرحله برنامه‌ریزی در زمینه اجتماعی و سیاسی است که باید با سیاستگذاری‌های صحیح در این زمینه فعالیت شود. مرحله سوم برنامه‌ریزی اقتصادی است که در این مرحله از آنجا که اوقات فراغت نیاز به سرمایه دارد، باید منابع مالی لازم برای فعالیت‌های اوقات فراغت تامین شود و مرحله آخر برنامه‌ریزی برای فعالیت هفتگی، دینی، اخلاقی و تربیتی است.
بنابراین می‌توان اوقات فراغت را به آموزش غیررسمی تبدیل کرد و این مساله از اهمیت بالایی برخوردار است و نوجوانان و جوانان از این طریق به یادگیری‌های مختلف مهارت‌های زندگی دست می‌یابند. البته باید به این امر توجه کرد که تلویزیون به‌عنوان رسانه ملی نباید جانشین فعالیت‌های فردی و اجتماعی نوجوانان شود، زیرا آنها را به فردی منفعل تبدیل می‌کند. بهتر است از طریق رسانه ملی روش‌های صحیح استفاده از اوقات فراغت را به نوجوانان آموزش داد و نقش سازنده اوقات فراغت را در یادگیری‌های غیرمستقیم تذکر و گوشزد کرد. غلامرضا آذری، محقق و مترجم حوزه ارتباطات نیز درباره اثرات اوقات فراغت معتقد است: به‌طور کلی یکی از راه‌های جلوگیری از انحراف و بزهکاری‌های نوجوانان و جوانان استفاده صحیح از اوقات فراغت است. البته در برنامه‌ریزی برای اوقات فراغت باید به علایق و نیازهای نوجوانان توجه ویژه مبذول داشت و امکانات فیزیکی و محیطی را برای آنان لحاظ کرد.
با توجه به اهمیت و نقش سازنده فعالیت‌های فوق برنامه که زمینه‌ساز فعالیت‌های نوجوانان در جامعه است، باید با حضور در برنامه‌های مختلف انجمن‌های ورزشی، ادبی، هنری و حتی در نهادهای اجتماعی به تجربه و آگاهی بیشتری دست یافت. آذری درباره کارکردهای اوقات فراغت گفت: اوقات فراغت نه فقط برای جوانان و نوجوانان بلکه برای تمامی افراد خانواده لازم و ضروری است. رفع خستگی از فواید اساسی اوقات فراغت است و باید توجه کرد که کار مستمر بدون هیچ‌گونه رفع خستگی موجب از بین رفتن سلامت روانی و پایین آمدن بازده کاری افراد می‌شود. البته هدف اصلی بطالت اوقات نیست بلکه نیاز افراد بیشتر مربوط به آرامش اعصاب و افزایش بازده کاری است. همچنین هر کسی نیاز دارد پس از انجام کار، اوقاتی را به تفریح اختصاص دهد. پیامبر اکرم (ص) می‌فرمایند: «مسافرت کنید تا سلامت بمانید.» شکوفایی استعدادها یکی دیگر از فواید اوقات فراغت است. استعدادهای انسان در صورت قرار گرفتن در شرایط مساعد به فعل تبدیل شده و شناسایی استعداد و توانایی فرد در زندگی از اهمیت خاصی برخوردار است و اوقات فراغت یکی از موقعیت‌های بسیار مناسب برای شناسایی و تقویت استعدادهاست. اوقات فراغت علاوه بر تاثیرات فردی که در شخصیت فرد دارد، به رشد اجتماعی افراد نیز کمک می‌کند. شرکت افراد در فعالیت‌های اجتماعی موجب بهبود روابط اجتماعی می‌شود. با توجه به اینکه بسیاری از پیشرفت‌های فرد با پیشرفت‌های اجتماعی پیوند تنگاتنگ دارد تا زمانی که فرد نتواند در سطوح اجتماعی به ارائه فعالیت بپردازد، موفقیتی را برایش به دنبال نخواهد داشت. آذری در مورد معنای اوقات فراغت می‌گوید: معنای اصلی اوقات فراغت به اختیار و آزادی عمل فرد اشاره دارد و فرد در این اوقات با آزادی عمل و آسودگی خاطر با توجه به علایق و استعدادهای خود، فعالیت روزانه را در جهت رشد و آموزش بیشتر انتخاب و از سرگرمی‌ها و فعالیت‌های متنوع استفاده می‌کند تا موجب خستگی و دلزدگی افراد نشود. آذری ادامه می‌دهد: برخی از افراد اوقات فراغت خود را با استفاده از فعالیت‌های رایانه‌ای می‌گذرانند که در راس این فعالیت‌ها بازی‌های کامپیوتری، چت و... قرار دارد. اما آنچه توصیه می‌شود این است که ساعات طولانی از وقت جوانان نباید به این امر اختصاص داده شود، زیرا عوارض زیادی مثل مشکلات جسمی، روانی، اجتماعی و فرهنگی را به دنبال دارد.
اوقات فراغت در کشورهای اروپایی چگونه سپری می‌شود؟
اوقات فراغت در کشورهای اروپایی یکی از مهم‌ترین مسائل سیاسی و اجتماعی جامعه محسوب می‌شود. افراد در زمان‌های فراغت خود، به دور از مشغله‌ها و درگیری‌های ذهنی، با برنامه‌ریزی مناسب زمان فراغت خود را به درستی سپری می‌کنند. این افراد تنها با 5 تا 10 دقیقه پیاده‌روی به یکی از مراکز تفریحی و ورزشی دسترسی پیدا می‌کنند. در تمامی مراکز ورزشی، وسائل ورزشی مختلفی برای سنین گوناگون وجود دارد و این لوازم تنها مختص افراد سالخورده نیست. همچنین وجود داشتن زمین‌های چمن برای جوانان به صورت رایگان و وجود حداقل یک مرکز بزرگ ورزشی رایگان که شامل ده‌ها زمین فوتبال استاندارد، زمین گلف، والیبال، راگبی و... است، از نکات قابل توجه است، ولی متأسفانه در کشور ما بیشتر زمین‌ها و مراکز ورزشی با هزینه‌های گزاف و زمان کم در اختیار جوانان و نوجوانان قرار می‌گیرد.