دكترمجید ابهری*
در بحث‌های گذشته بعد از گذار از نقش و تاثیر خانواده بر رفتار فرد و جامعه به کالبد شکافی خانواده در دو محور ماهیت و جمعیت و روند تکامل پرداختیم و خانواده متلاشی را مورد بحث قرار دادیم. این شکل از خانواده که آزاردهنده‌ترین قالب خانواده است موجب پیدایش اطفال خیابانی، بزهکاران نوجوان، افت تحصیلی و ترک تحصیل و اعتیاد در فرزندان شده و به علت طلاق یا اعتیاد یکی یا هر دو والدین، فرزندان در جامعه رها می‌شوند. در ادامه بحث امروز دنباله تعاریف مختلف و ویژگی‌های خانواده سالم (متعادل) را ادامه می‌دهیم.
در بحث‌های گذشته بعد از گذار از نقش و تاثیر خانواده بر رفتار فرد و جامعه به کالبد شکافی خانواده در دو محور ماهیت و جمعیت و روند تکامل پرداختیم و خانواده متلاشی را مورد بحث قرار دادیم. این شکل از خانواده که آزاردهنده‌ترین قالب خانواده است موجب پیدایش اطفال خیابانی، بزهکاران نوجوان، افت تحصیلی و ترک تحصیل و اعتیاد در فرزندان شده و به علت طلاق یا اعتیاد یکی یا هر دو والدین، فرزندان در جامعه رها می‌شوند. در ادامه بحث امروز دنباله تعاریف مختلف و ویژگی‌های خانواده سالم (متعادل) را ادامه می‌دهیم.خانواده متزلزل یا در حال متلاشی شدن:
این شکل از خانواده در یک قدمی فنای ارکان عاطفی و تشکیلات کانون خانواده قرار دارد. بحث‌های متوالی، تشنج، طلاق عاطفی (یعنی ظاهرا زیر یک سقف بودن و در باطن کاری با هم نداشتن) مشکلات مالی، بیماری‌های صعب‌العلاج و اعتیاد یکی یا هر دو از اصلی‌ترین مبانی این نوع از خانواده‌هاست. کمرنگ یا بیرنگی نقش پدر یا مادر یا هر دو به دلایل گفته شده باعث خودسری فرزندان شده و بچه‌ها به عنوان سپر در این جنگ خانگی استفاده می‌شوند. بردن پیغام توسط فرزندان و مبادله مکالمات از کانال آنها، به قضاوت طلبیدن آنها برای تشخیص مقصر و در نهایت به همراه کشیدن آنها در کریدورهای حزن‌انگیز دادگاه‌ها نیز آثار وضعی این شکل غم‌انگیز از خانواده است. خلاصه آنکه خانواده متزلزل از هدف اصلی زندگی بازمانده، آرمانش را از دست داده است، مدیریت تجزیه شده، جایگاه و منزلت واقعی والدین را به مخاطره انداخته و امید به زندگی و افق روشن فردا در پیش چشمان هیچ یک از اعضا نقش نمی‌بندد. متاسفانه در این نوع خانواده مسائل و مشکلات جزئی و کوچک به سادگی به بحران تبدیل شده و انتقادها از یکدیگر مستمر، مستقیم و غیرمنصفانه است. به علت کاهش جاذبه زندگی انگیزه چندانی برای پایبندی به میثاق زندگی مشترک وجود ندارد. دروغ، فریب و بی‌وفایی ثمره‌های تلخ این درخت آفت‌زده است و مسؤولیت‌پذیری در این خانواده‌ها وجود ندارد. لوث بودن وظایف یا انداختن توپ به زمین دیگری و زرنگی نوعی وظیفه تلقی می‌شود. البته این فرم از خانواده قابل ترمیم است و با بهره‌گیری از شیوه خانواده درمانی
(Family Therapy ) می‌توان توانایی اعضا را برای غلبه بر مشکلات افزایش داد و از نزدیک شدن آن به مرز خانواده متلاشی یا شکست جلوگیری کرد و خانواده را به سمت خانواده سالم و به هنجار سوق داد.
خانواده سالم:
از این شکل با عناوین خانواده به هنجار، نرمال، طبیعی و موفق نیز یاد می‌شود و چه زیباست این تیپ خانواده مدل و الگوی سایر خانواده‌ها قرار گیرد. در خانواده سالم هر کدام از والدین و بچه‌ها در موقعیت واقعی خویش قرار گرفته و از طرف دیگر اعضا نیز مورد حمایت قرار می‌گیرند. در این شکل از خانواده هیچ چیز بر دلبستگی به خانواده ارجحیت نمی‌یابد چرا که امنیت و جذابیت برای همه آنها به طور یکسان وجود دارد. در این خانواده‌ها انتقادها با روش غیرمستقیم موردی، فردی و منصفانه و همواره توام با راه‌حل و به صورت پیشنهاد انجام می‌پذیرند. در این مدل مطلوب، مبادله عاطفی با روش‌های قلبی، کلامی و عملی انجام می‌گیرد، لبخند و نگاه‌های مهرآمیز فراوان‌ترین اقلام موجود در فضای خانه آنهاست. مدیریت براساس روابط انسانی و ملاطفت‌آمیز و برخوردار از مشورت و هماهنگی با افراد اعمال می‌شود. در این الگو مشکلات از افراد تفکیک شده و به جای حمله به فرد، برای بازشناسی مشکل و حل آن تلاش می‌شود. همه اعضای خانواده برای اهداف رشد، ترقی و بالندگی مادی و معنوی جمعی تلاش می‌کنند و تحقق آرمان‌ها و آرزوهای یکی درباره همه صادق است. آنها برای با هم بودن، در کنار یکدیگر غذا خوردن وقت اختصاص می‌دهند و اوقاتی که آنها با یکدیگر می‌گذرانند باید حتما و الزاما اوقات خوش و فرح‌انگیزی باشند. هیچ کس از اوقاتی که با دعوا و بحث و جدل و گله و شکایت از زندگی و روزگار سپری می‌شود لذت نخواهد برد و این کنش‌ها باعث فرار اعضا از خانه به بهانه‌های مختلف و واهی خواهد شد. برگزاری پیک نیک‌های خانوادگی، میهمانی‌های فامیلی با بهانه‌های مختلف به ویژه در شب‌های طولانی زمستان راهکار مناسبی است. بر خلاف سایر الگوهای خانواده که اغلب سکوت بر جمع آنها حکمفرماست در خانواده سالم به علت وجود مهارت‌های ارتباطی این مبادله به بهترین شکل انجام می‌گیرد. سهیم بودن در غم و شادی و سلامت و بیماری یکدیگر به جای بی‌تفاوتی و حل و فصل مشکلات با گفت‌وگو و تبادل نظر به جای جدال و مناقشه از ویژگی‌های خاص این الگو بوده و لحن کلام آنها در تمام شرایط ملاطفت‌آمیز، خالی از تمسخر و اهانت و مثبت و سازنده است. از آنجا که برخورداری از تمایلات و گرایشات دینی از خصوصیات اصلی بیشتر خانواده‌ها هستند، هماهنگی و همسویی در این زمینه نیز یکی از دلایل و نشانه‌های سلامت خانواده خواهد بود. علاوه بر این، باورهای دینی در استحکام ارکان خانواده و برقراری روح معنویت و صداقت در فضای خانه تاثیر مستقیم داشته و زوج‌های دارای اشتراک نظر در باورهای دینی و مشابهت در اعمال اصول آن بر فرزندان، زندگی شادمانه‌تر و با دوام‌تری از دیگران دارند زیرا این باورها توانایی مقابله مثبت با بحران‌ها را به آحاد خانواده اعطا می‌کند و در پذیرش مشکلات و حوادث غیر قابل پیش‌بینی مثل مرگ، حوادث طبیعی و زیان‌های مادی اعضای خانواده بر افزایش سطح مقاومت و استوارتر افراد تاثیر مثبتی دارد. در این نوع از خانواده‌ها وظایف و نقش‌ها تعریف شده و مسؤولیت براساس توانایی‌های جسمی، روحی و فکری اعطا و واگذار می‌شوند. در یک جمله اعضای خانواده سالم در تمام امور از دوست داشتن تا همکاری و اشتراک مساعی، نه اهل افراط هستند و نه تابع تفریط و تعادل در آینه‌های این خانه پر مهر نورفشانی می‌کند.
* متخصص علوم رفتاری، آسیب‌شناس اجتماعی