آزاده صالحی
کمی هم از دیوان شمس بگویید.
کمی هم از دیوان شمس بگویید.تعلیمات مولانا مانند اغلب صوفیه به صورت شفاهی بوده است و برخی از اطرافیانش آنها را به شیوه تندنویسی یادداشت می‌کرده‌اند و به آنها «کاتب‌الاسرار» می‌گفتند. بنابراین احتمال قوی وجود دارد که بسیاری از آن تعلیمات ثبت نشده باشد. پس اگر بگوییم آثار علمی و تولیدات فرهنگی مولانا بیش از چیزهایی است که هم‌اکنون وجود دارد، سخن گزافی نگفته‌ایم؛ دیوان غزلیات که مشتمل بر سه هزار و اندی غزل و افزون بر 40 هزار بیت است. برخی مانند دولتشاه سمرقندی می‌گویند اشعار غزلیات یادگار دوران فراق شمس است و رضا قلی‌خان هدایت نیز می‌گوید، این غزلیات در رثای شمس است اما نظر دقیق‌تر این است که بگوییم قسمتی از دیوان یادگار دوران وصال و قسمت قابل ملاحظه ای نیز یادگار دوران فراق شمس است. اما اینکه دولتشاه می‌گوید در خانه مولانا ستونی بوده که در حالت وجد اطراف آن می‌چرخیده و اشعار شورانگیز می‌گفته حاکی از آن است که اغلب اشعار او در حالت بی‌خویشی سروده شده است.
هر غزل کآن بی‌من آید خوش بود/ کین نوایی فرز جنگ و تار ماست
خون ببین در نظم شعرم شعر منگر بهرآنک/ دیده و دل را به عشقش هست خون پالاییی / خون چو می‌جوشد منش از شعر رنگی می‌دهم / تا نه خون آلود گردد جامه، خون آلاییی
غزلیات مولانا مانند اقیانوس است، اما اقیانوس ناآرام نه اقیانوس آرام! اما در عین حال رنگ تعلیمی نیز دارد. مولانا غزلیات را خیلی جلو‌تر از مثنوی آغاز کرد و تا پایان عمرش نیز کم و بیش ادامه یافت. اشعار غزلیات، زیبایی طبیعی و خدادادی دارد و مانند اشعار شاعران حرفه‌ای با وسواس شعری سروده نشده، از این رو از حیث روانی و انسجام یکدست نیست و پستی و بلندی دارد، درست مانند خود طبیعت که یکدست و یکنواخت نیست.
می‌توان گفت که دیوان خاتم الکتب فی‌مدرسه العشق است. قدیمی ترین نسخه دیوان شمس حدود یکصد سال پس از رحلت مولانا کتابت شد، آن هم توسط
حسن بن عثمان. از ویژگی‌های ذاتی دیوان شمس این است که غزلیات مولانا عموما وحدت موضوعی دارد نه آنکه مثل شاعران دیگر از این شاخ به آن شاخ بپرد. در بیتی از ساقی شراب بخواهد و در بیت بعدی از بی‌وفایی مردم بنالد و در بیت بعدی از شاعری خود دم زند و در بیتی دیگر به خدا توکل کند و قس علی‌هذا الی آخر الغزل! اما مولانا اینطور حرف نمی‌زند، بلکه از همان بیت‌اول موضوع واحدی را شروع می‌کند تا پایان. درست مانند توماری که گشوده می‌شود یا بذری که بشکافد و بشکفد و جوانه زند و نهال و درختی تناور شود و دیگر آنکه عشقیات و خمریات‌اش شبهه ناک نیست. آنقدر قرینه و اماره می‌آورد که مخاطب شک نمی‌کند منظور مولانا از معشوق، همان معشوق ازلی و لم‌یزلی است و مراد از شراب همانا شراب عشق و عرفان است و نه چیز دیگر.
درباره الحاقیات دیوان غزلیات چه می‌گویید؟
تقریبا همه بزرگان آثارشان از طرف نساخ مورد جفا قرار گرفته است گویا ناخنک زدن به آثار سخنوران بزرگ مرضی لاعلاج است! البته باید به روان این زحمت کشان فرهنگی درود نثار کنیم که با رنج خود میراث سابقین را به لاحقین رسانده‌اند، چون اگر نسخه‌نویسان به این جهاد مقدس در نمی‌آمدند رابطه فرهنگی نسل حاضر از نسل‌های پیشین منقطع می‌شد اما در عین حال کار نسخه نویسان دردسرهایی را نیز برای آیندگان فراهم کرده است. از جمله تغییر عبارات متن به میل و سلیقه یا اجتهاد شخصی‌شان است. گاهی از کم‌سوادی و گاهی از احساس دانایی دست به تغییر متن زده‌اند و گاهی نیز این الحاقیات از تعصب فرقه‌ای بوده است. مثلا می‌خواستند فلان شخصیت محبوب را به فلان فرقه نسبت دهند، پس غزلیاتی به نام او وحتی المقدور به سبک کلامی او می‌ساختند و نسخه‌نویس نیز همان را به متن می‌افزوده است چه عامد‌اً و چه غفلتاً اما درباره الحاقیات دیوان شمس نباید به افراط و تفریط دچار شویم. یعنی حذف بی‌رویه آنها کار درستی نیست و تصدیق بلا تامل آنها نیز ناصواب است و البته این هم نادرست است که هر چه در نسخه قونیه آمده همان را دربست قبول کنیم و به نسخه‌های متاخر وقعی نگذاریم. ای بسا غزلی از خود مولانا باشد ولی در نسخه قونیه ثبت نشده باشد، ولی درنسخه‌های متاخر آمده باشد. مثل غزل معروف«روزها فکر من این است و همه شب سخنم» این غزل قطعا از مولاناست به دلیل مضمون و سبک بیان و حال آنکه در نسخه قونیه نیامده است. بعضی‌ها می‌گویند چون القای افکار خیامی کرده از مولانا نیست! در حالی که مولانا به روش معروف خودش ابتدا از زبان دیگران طرح سؤال می‌کند و سپس جواب می‌دهد. چنانکه در غزلی که در نسخه قونیه نیز آمده می‌گوید:
ز کجا آمده‌ای می‌دانی؟/ زمیان حرم سبحانی
یادکن هیچ به یادت آید/ آن مقامات خوش روحانی
به نظر بنده اگر غزلی از حیث مضمون با اندیشه‌های مولانا سازگار و از حیث سبک نیز مطابق با سبک بیانی مولانا باشدو ضمنا در دیوان هیچ شاعر دیگری نیز نیامده باشد چه ایرادی دارد که آن غزل را از مولانا بدانیم ولو آنکه در نسخه‌های قدیم‌تر نیامده باشد.
آیا مولانا پیش از دیدار شمس تبریزی نیز شعر می‌سروده یا بر اثر دیدار او ناگهان استعداد شاعری در او پدید آمده است؟
اولا آنچه مولانا می‌گوید به نظر بنده، فوق شعر است و شعر تنها صورت ظاهری آن است، برای همین است که مولانا بر خلاف روش همه شاعران هیچگاه دم از شعر و شاعری نزده است.
وصف الحال او این است: شعر چه باشد بر من تا که از آن لاف زنم/ هست مرا فن دگر غیر فنون شعرا
اما در این باره نیز دو نظر وجود دارد. عده‌ای می‌گویند صفت شاعری در مولانا ناگهان ظهور کرد، آن هم به صورت خرق عادت و ایجاد معدوم، و این وقتی بود که شعاع شمس در آینه قلب او تابیدن گرفت و گروهی دیگر می‌گویند مولانا از قبل با شعر و شاعری همدم بوده است. اما عقیده بنده حد وسط این دو رای است. بنده معتقدم مولانا از همان دوران آغازین عمر خود با دیوان شاعران آشنا بوده و جوهر شاعری نیز داشته است و گهگاه شعری نیز می‌سروده است، منتها به روش شاعران رسمی و صنعت ساز. اما دیدار شمس و مقام عاشقی و معشوقی او را از صف شاعران صنعت‌ساز و قافیه‌اندیش خارج کرد و شوریده حال و شیدایی شد. در غزلی بدین سابقه اشاره دارد:
عطارد وارد دفتر باره بودم/ زبردست ادیبان می‌نشستم
چو دیدم لوح پیشانی ساقی/ شدم مست و قلم‌ها را شکستم
یا می‌گوید:
حقم نداد غمی جز که قافیه طلبی/ ز بهر شعر و از آن هم خلاص داد مرا
در جایی گفته بودند که سبک مولانا ترقی بحث است
در این باره توضیح دهید.
«ترقی بحث» روشی است که مولانا فراوان از آن استفاده کرده است؛ چه در دیوان و چه در مثنوی. به سخن دیگر مباحث او نردبانی است. یعنی مطلبی را ابتدا در مرتبه‌ای عام مطرح می‌کند و سپس آن را در مرتبه خاص و سپس در مرتبه خاص الخاص به شیوه‌ای دیگر می‌پروراند. مثلا در باب انفاق در آغاز بحث از بذل بخشی از دارایی خود در راه خدا سخن می‌گوید و سپس بحث را بدان پایه بالا می‌برد که می‌گوید انفاق راستین و حقیقی این است که وجود خودت را در راه خدا بدهی، نه فقط دارایی‌ات را. و مراد او از بذل وجود، یکپارچه رنگ خدا گرفتن است و من احسن من اله صبغته؟!
اگر ممکن است درباره فیه مافیه مولانا توضیح دهید.
مهم‌ترین اثر منثور مولانا «فیه مافیه» است. لفظاً یعنی در آن است آنچه در آن است. نام دیگرش «اسرار جلالیه» و «مقالات» است. از آنجا که این اثر پس از وفات مولانا به صورت کتابی مدون درآمده، احتمال قوی می‌رود که این نام را خودش انتخاب نکرده باشد، بلکه بعدها توسط یارانش این نام انتخاب شده باشد. این کتاب مجموعه‌ای است از بیانات و تقریرات مولانا که در مجالس یارانش بیان کرده است و احتمالا پسرش بهاء‌الدین یا دیگر تندنویسان آن سخنان شفاهی را یادداشت می‌کرده‌اند. این کتاب نیز مانند دیگر آثار مولانا نظم و نسق مرسوم را ندارد، بلکه غالب فصول آن به اقتضای مقام و موقع یا در جواب به سوالات مطروحه بیان شده است. بنابراین مطالب فیه‌مافیه جنگ‌وار و کشکول مانند است، از تفسیر آیات قرآنی و لطایف عرفانی و نکات اخلاقی گرفته تا مسائل سیاسی روز و احوال شخصی. از حیث مضمون خیلی شبیه مثنوی است با این فرق که مطالبش از مثنوی ساده‌تر و مفهوم‌تر است. چرا که در ایراد سخنان حد اوسط مستمعان را در نظر داشته و به علاوه از قیود شعری و کنایات شاعرانه نیز آزاد است. به همین دلیل فهم آن ساده‌تر است، خصوصا که نثرش روان است و کلمات غریب ندارد. در میان صوفیان و غیرصوفیان رسم بوده که بیانات مشایخ خود را یادداشت می‌کرده‌اند و همانطور که استاد فروزانفر گفته، گمان می‌رود که این نام مقتبس از اشعار ابن عربی در فتوحات باشد:
کتاب فیه ما فیه / بدیع فی معانیه
فیه مافیه یکی از آثار مهمی است که ما را خصوصا در فهم مطالب مثنوی کمک می‌کند.
رمز جاودانگی مولانا در چیست؟
به‌طور خلاصه و فهرست وار عرض می‌کنم: 1ـ صداقت و صمیمیت در کلام. 2- بیان مبانی عرفانی و هستی‌شناسی در قالب حکایات و امثال سایره و ساده کردن مشکلات و غوامض نه بالعکس. 3- ابتکار و نوآوری در طرز بیان مطالب. 4- حرکت در خطوط مشترک ادیان و پرهیز از راه انداختن جنگ‌های فرقه‌ای. 5- نزدیکی اشعارش به زبان محاوره مردم و پرهیز از دشوارگویی‌های بوالفضولانه. دو کتاب معروف او یعنی مثنوی و دیوان غزلیات او از نظر تقویمی حدودا 750 ساله است اما از نظر جوهری و ذاتی تازه و زندگی‌ساز است و هرگاه خواننده آن را به مطالعه گیرد اوقاتش خوش می‌شود. چنانکه علاء‌الدوله سمنانی، آن عارف بزرگ قرن هشتمی، در پاسخ به این سؤال که مولانا چگونه شخصی بود، می‌گوید: «خوش کسی بوده است و هرگاه آثارش را می‌خوانم به شور و نشاط در می‌آیم!»
تازگی هر کتاب به تقویم آن نیست بلکه به قوام آن است. خیلی از آثار هست که متعلق به عصر حاضر است اما هیچ طراوتی ندارد و از نیاز معاصران غایب است. اما چه وقتی سخن تازه می‌توانیم بگوییم؟ مسلما وقتی که نگاه‌مان تازه باشد. مولانا گفت:
نوبت کهنه فروشان درگذشت/ نو فروشانیم و این بازار ماست
اگر امروز شاهد اقبال عمومی در سطح جهانی به آثار مولانا هستیم این فقط به این خاطر نیست که یکی از آثار کهن ادبی را می‌خواهند، مطالعه کنند، مگر این همه آثار کلاسیک ادبی نداریم! بلکه استقبال‌شان از این روست که در آثارش سخنانی یافته‌اند که می‌تواند خلأ فکری و روحی‌شان را جبران کند.
چه کاری آماده چاپ دارید؟
فعلا ترجمه و خلاصه التفسیر از قرآن کریم را به انجام رسانده‌ام که قرار است چاپ شود. این کار نیز حاصل سال‌ها مطالعه و تحقیق روی تفاسیر معتبر است. در این اثر کوشیده‌ام با توضیحات ساده و در عین حال مستند به امهات تفاسیر، معانی آیات شریفه را بازگو کنم. این کار یک سال است که به پایان رسیده و ناشران آن برای چاپ و انتشارش می‌کوشند.