حمید حسین‌زاده
جالب اینکه این حساسیت‌ها هنوز هم ادامه دارد.
بله، البته حساسیت‌ها را که می‌گویم، نمی‌خواهم حق را به کسانی بدهم که ممیزی می‌کنند چون متناسب با آن حساسیت‌ها لابد باید کسانی وجود داشته باشند که این طرف از مجموعه برنامه‌سازی دفاع کنند. اگر این اتفاق نیفتد آن وقت می‌شود همان فاجعه‌ای که بعضی وقت‌ها اتفاق می‌افتد. درباره کارهای انقلاب من از تمام مسؤولان برنامه‌ساز تلویزیون، از رئیس سازمان صدا و سیما تا پایین‌تر می‌خواهم بیایند روزنامه‌های اطلاعات و کیهان آن روزها که مجلد شده را باز کنند و بگویند این را می‌شود نشان داد و این موضوع را می‌توان گفت تا ما مسائل مورد نظر ایشان را مطرح کنیم. من فکر می‌کنم از مجموعه چند هزار صفحه‌ای به سه صفحه نمی‌توانند برسند، برای اینکه در این سال‌ها انگار بلاهایی سر ما در حوزه فرهنگ و برنامه‌سازی آمده است که دچار خودسانسوری‌های عجیبی شده‌ایم. هر وقت هم می‌گوییم سانسور نباید باشد، همه این حرف را مترادف با بدحجابی و ولنگاری می‌دانند، در صورتی که آن چیزی که من می‌گویم اصلا عرصه دیگری است. من می‌گویم ما چرا نباید بتوانیم بگوییم انقلاب که شد چرا و چگونه دانشجویان آن زمان دچار گرایش‌های مختلف سیاسی شدند؛ یکی شان چپ شد، دیگری راست.
خود شما هم در «گل‌های گرمسیری» به این موضوعات اشاره صریح نداشته‌اید.
من در سریال «گل‌های گرمسیری» نتوانستم به این موضوع ورود کنم و خیلی رقیق به آن اشاره کردم. خودم اعتراف می‌کنم که نتوانستم به آن بپردازم. اصلا دلیل تعطیلی دانشگاه در اوایل انقلاب چه بود؟ من خیلی مینیاتوری و کوچک نشان دادم که عرصه دانشگاه آنقدر دچار درگیری و تعارض شده بود که نمی‌شد ادامه داد. امروز بعضی‌ها می‌پرسند چرا دانشگاه‌ها تعطیل شد؟ چرا جنگ شد؟ از این سوالاتی که این روزها باب است. سوالات عجیب و غریبی که برای دانستن جواب صحیح آنها باید به همان سال‌ها برگشت و آن فضاها را به درستی درک کرد که چرا جنگ شد، چرا براي کشور ما که مورد تهاجم قرار گرفت، باید می‌جنگیدیم. الان که می‌نشینیم و می‌گوییم ما طبق معاهده شماره فلان می‌توانستیم صلح کنیم، درباره تعطیلی دانشگاه‌ها هم همینگونه است. یکی از دلایل آن اختلافات، دسته‌بندی‌ها و تعارضاتی بود که میان دانشجویان صورت گرفته بود و من سعی کردم به طور خفیف آن را در سریال «گل‌های گرمسیری» نشان دهم. دانشگاه محل تعارض و محل دپوی اسلحه شده بود تا سلاح‌ها را با فلان خلق بدهند تا مرزها را به اصطلاح خودشان ناامن کنند. اینها واقعیت‌هایی است که باید گفته شود. حالا شما وقتی می‌خواهید وارد این مباحث شوید باید در چه سطحی بیان شود. آیا باید به شکل بعضی از برنامه‌های تلویزیونی بگویید که یک گروه بسیار خشن و بدجنس بودند که کارهای بد می‌کردند و از آن طرف یک گروه خوب بودند که فلان کارهای خوب را انجام می‌دادند. ما دوستانی داشتیم که در زمان دانشجویی سبیل می‌گذاشتند و می‌گفتند ما چپی هستیم. در سریال هم چنین چیزی را من نشان دادم. یک جایی یکی از آنها به شوخی هم این‌کار را انجام می‌دهد، آن زمان هم همینگونه بود. برخی از این بچه‌ها اصلا شناخت درستی از جریانات و دسته‌بندی‌ها نداشتند و بیشتر برایشان شبیه بازی بود. خب این را شما می‌توانید به مردم نشان دهید. اتفاقا اوایل برای خیلی از این افراد بازی بود ولی بعدها جدی شد و فرد واقعا کمونیست و منافق شد و... اینها حوزه‌هایی است که اگر بخواهید به آنها بپردازید یکباره حساسیت‌ها به وجود می‌آید.
و فیلمساز ترجیح می‌دهد سراغ سوژه‌های دیگر برود.
بله، اساسا دلیل اصلی تولید سریال‌های متعدد آپارتمانی همین است. به تازگی هم موضوعاتی چون برزخ و روح برایمان جذاب شده. برنامه‌ساز دنبال حاشیه امنیت است، دوست دارد کاری تولید کند که سریع ساخته و خیلی زود هم پخش شود. برای چه در این سال‌ها گفته می‌شود سریال‌های ماه رمضان و محرم دیر تولید می‌شوند؟ برای اینکه اگر زود ساخته شوند درگیر ممیزی سخت خواهند شد. فرض بفرمایید همین سریال‌هایی که ماه رمضان امسال ساخته شد، اگر یک ماه قبل از پخش آماده شده بود، همان مراکز متعدد ممیزی به شدت کار را جرح و تعدیل می‌کردند چون چهار مرکز نظارت در تلویزیون هست و هر کس هم یک جور می‌بیند؛ یکی دیشب حالش بد بود مثلا خبر بدی را شنیده و امروز نشسته و کار را ممیزی می‌کند، یکی دیروز کسی به او تلفن کرده و گفته می‌دانی آمریکا درباره آقای فلان چه نظری دارد و با انواع و اقسام نظرها یک سریال را می‌بینند. خب من هم جای آن برنامه‌ساز باشم سه ساعت قبل از پخش سریالم را به شبکه می‌رسانم، به خاطر اینکه اگر زودتر برسانم دچار مشکل می‌شوم. قرار است این مراکز درباره کارم اظهارنظر کنند؛ مراکزی که خیلی از آدم‌هایشان را نمی‌شناسید.
این مراکز که اشاره می‌کنید، مگر در زمان فعالیت خود شما در صدا و سیما وجود نداشت؟
ببینید، من چهار سال از صدا و سیما دور بودم، مدیرعامل فارابی شدم و از تلویزیون به وزارت فرهنگ و ارشاد مامور شدم و حدفاصل سال‌های 70 تا 81 دیگر به آنجا نرفته بودم. به خاطر درگیری و اختلافی که میان تلویزیون و ارشاد بر سر جشنواره فجر رخ داده بود، به صدا و سیما رفتم و با آقای لاریجانی جلسه داشتیم. از وجود آن همه مرکز نظارت شگفت‌زده شدم. سوال می‌کردم این مركز وظیفه‌اش چیست؟ پاسخ می‌دادند این مرکز وظیفه دارد بر همه شبکه‌ها نظارت کند. پس باید وضع ما خوب باشد که دو هزار نفر داریم که مرتب و مدام دارند نظارت می‌کنند بعد نتیجه کار همان چیزی است که شاهدیم. من برنامه‌ساز و تهیه‌کننده، مجبورم کاری کنم تا برنامه‌ام 2 ساعت قبل از پخش به شبکه برسد، چون اگر زودتر برسانم، می‌رود در سیکل همین مراکزی که عرض کردم. در این مراکز هم انواع و اقسام آدم‌ها تشریف دارند. بخشنامه می‌آید؛ «کوکتل مولوتف» را حذف کنید، عزیزان ساندویچ کوکتل را برایتان درمی‌آورند!
گویا ممیزی دغدغه مهمی در تلویزیون است. سال گذشته اصغر هاشمی، کارگردان «یک مشت پر عقاب» هم از این موضوع ابراز تاسف می‌کرد. چرا برنامه‌سازان کمتر در این‌باره اظهار نظر می‌کنند؟
هر وقت از ممیزی حرف زده می‌شود بعضی از جریانات خبری آن را به هالیوود و مثلا رفتن فلان بازیگر به خارج از کشور و موارد اینچنینی ارتباط می‌دهند که موضوع چرک می‌شود. قضایا را به گونه‌ای جلوه می‌دهند که گویا من(عسگرپور) هم می‌گویم که باید حجاب را از تولیدات تلویزیون اسلامی برداشت، نه اینگونه نیست، برعکس من از آن طرف حمله می‌کنم. من می‌گویم چرا ما جریانی به وجود آوردیم که درباره انقلابمان نمی‌توانیم درست حرف بزنیم، راجع به حقایق ابتدای جنگ نمی‌توانیم صحبت کنیم الا این برنامه‌های 2 دقیقه‌ای که شب‌ها در حال پخش از تلویزیون است و چون از آنها تقدیر شده همه شبکه‌ها در حال پخش آن هستند. چیزی که خوب است، بگذارید شیرینی‌اش در همان حد باقی بماند. چه لزومی دارد همه شبکه‌ها یکباره شروع به پخش آن کنند، هرچند آن هم در حد خود خوب و پسندیده است ولی همین که بخواهید در قالب داستانی و جدی‌تر به آن موضوعات بپردازید، امکان‌پذیر نمی‌شود. بعد دوستان مرتبا اعتراض می‌کنند که چرا در این حوزه فیلمسازان فعال نیستند، خب نباید فعال باشند. برای ساخت یک فیلم یا سریال جنگ و انقلاب، فشنگ درست به شما نمی‌دهند. سر صحنه «گل‌های گرمسیری» ما 20 قبضه اسلحه با خودمان برده بودیم که فقط 2 قبضه از آنها قادر به شلیک کردن بودند! آن وقت ما با این امکانات می‌خواستیم سریالی بسازیم که نشان دهیم خرمشهر چگونه اشغال شد. 2 دستگاه تانک شما نمی‌توانید بگیرید، هیچ امکاناتی در اختیارتان قرار نمی‌دهند، هر چیزی که بخواهید وارد پیچیدگی‌های عجیبی می‌شوید. تازه امکانات جنگی و تانک هم گرفتید، کجا می‌خواهید فیلمبرداری کنید که مردم اذیت نشوند؟ الان مردم در کوی بهروز خرمشهر دیگر به گروه‌های فیلمسازی اجازه فیلمبرداری نمی‌دهند، حق هم با آنهاست. چون کوی بهروز محل بکر و زیبایی است، بیشتر فیلمسازان دوست دارند در آن محل فیلم بسازند. فیلم سینمایی«روز سوم» آنجا ساخته شد، ما سریال «گل‌های گرمسیری» را در همان محله فیلمبرداری کردیم. ما تانک می‌بریم داخل کوچه پس‌کوچه‌هایشان لوله‌های آبشان می‌ترکد، یک انفجار آنجا انجام می‌شود تمام خانه‌ها دود می‌گیرند، مردم آن همه در جنگ تحمیلی رنج و سختی متحمل شدند، امروز هم ما برایشان سختی و عذاب می‌آفرینیم!
به نظر شما چکار باید کرد؟
من نمی‌دانم، هیچکس هم نمی‌داند. فقط میکروفن در دست همه است و همه هم می‌گویند آقا کار باید بشود، همه هم دست می‌زنند و صلوات می‌فرستند و می‌آیند پایین و به خانه‌هایشان می‌روند. به هرحال ما داریم بویژه به نسل جدیدمان ظلم می‌کنیم، برای اینکه زمینه اطلاع‌رسانی درست را فراهم نمی‌کنیم و از آنها توقع داریم که چرا مثل نسل قدیم‌تر از خود خوب نیستید، قدیمی‌ها خوب بودند و فلان بودند. باید بتوانیم صفات خوب نسل قدیم را نشان بدهیم تا الگوسازی صورت بگیرد.
بپردازیم به سینما. به‌عنوان فردی که سال‌ها سمت‌های مدیریتی سینما را تجربه کرده‌اید، وضعیت سینمای امروز ایران را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
سینما با تمام فراز و نشیبی که در این سال‌ها پشت‌سر گذاشته، دارای جوهره‌ای است که ما چه بگوییم بیمار، مرده یا زنده است می‌فهمیم که به صورت فعال در سطح زیرین وجود دارد. بیشتر کارشناسان معتقدند در طول سال دو تا سه فیلم شاخص و قابل توجه در سینمای ایران تولید می‌شود. بعضی‌ها این آمار را تا پنج فیلم و حتی بیشتر ارتقا می‌دهند و هر از‌گاهی ما با یک استعداد در سینمای خود مواجه می‌شویم. به نظرم نباید این واقعیت را نفی کرد اما سینمای امروز ما دستخوش اتفاقات زیادی می‌شود. من در مناظره‌ای که با آقای شمقدری داشتم، عرض کردم واقعیت این است که برخی از دوستان فکر کردند چون من الان مدیر فارابی نیستم این حرف‌ها را بازگو کردم ولی همان موقع که مدیر فارابی هم بودم این جمله را گفتم که سینما پدیده‌ای است که برای اداره و به وجود آوردنش باید یک سیر طبیعی تعریف کرد و مثل تلویزیون نیست. ما سینما را در ایران مثل تلویزیون اداره کردیم. تلویزیون‌های دولتی یک رئیس و تعدادی شبکه ، گروه‌های تخصصی و بودجه‌ای دارند که باید صرف برنامه‌سازی کنند، برنامه طبق نظر مجموعه مدیریت ساخته می‌شود نه یک فرد و اگر با آن ذائقه سازگار نباشد، امکان پخش ندارد و اگر برنامه‌ساز اعتراضی داشته باشد، به‌عنوان کسی که حقوق معنوی دارد ممکن است با آن برخورد کنند و چنانچه حقی از یک هنرمند ضایع شود، مثل 2 سکانسی که از سریال من حذف شد، تلویزیون می‌تواند بگوید مال خودم است و حق آن را دارم. سینما هم همین وضعیت را پیدا کرده است.
دلیل آن چیست؟
شاید بخشی از آن به این برگردد که بیشتر مدیرانی که در سینما مشغول کار شده‌اند از تلویزیون آمده‌اند، یعنی آن فکر سیستماتیک و برنامه‌ریزی را با خود آورده‌اند که برای شروع بسیار خوب بود. اگر آن اتفاق نمی‌افتاد، سینمای جدید پس از انقلاب شکل نمی‌گرفت اما در ادامه شکل‌دیگری باید به خود می‌گرفت. بیشتر کسانی که در این سال‌ها به شدت دنبال ممیزی در سینما هستند و مرتب نامه و شب‌نامه می‌فرستند که فلان فیلم فحشا و بی‌بند و باری را تبلیغ می‌کند، یک جمله می‌گویند، چرا تهیه‌کننده و کارگردان مسؤول عمل خود نیستند؟ این نکته درستی است. آن جریانی که موجب می‌شود تا تهیه‌کننده در وهله اول و کارگردان در مرحله بعد مسؤولیت عمل خود را بپذیرند، جریان طبیعی تولید و اکران است. ما در حال حاضر با کدام جریان طبیعی مواجه‌ایم. هر سال تقریبا 30 فیلم ساخته می‌شود که در گیشه شکست می‌خورند. زمانی که مدیر فارابی بودم در این‌باره تحقیق کردم. فیلمی که آن موقع 65 میلیون تومان تمام شده بود، در گیشه تنها هشت میلیون تومان فروخته بود و تهیه‌کننده‌اش هم تا سه سال کاری تولید نکرد و زندگی عادی و وضع مناسبی هم داشت. این سوال پیش می‌آید که آیا همه تهیه‌کنندگان از پدرانشان ارث زیادی برده‌اند که با وجود شکست فیلم‌هایشان با آسودگی خاطر و بدون دغدغه زندگی می‌کنند؟! نه اینگونه نیست. سیستم چنین برایشان تعریف می‌کند که آنقدر پشت در اتاق مدیر فارابی و جاهای دیگر بنشین تا شکستت جبران شود، بالاخره معاونت سینمایی مجبور می‌شود مبلغ شکست تو را پرداخت کند، چون مثل آن مدیر تلویزیونی عمل می‌کند، یعنی صاحب همه چیز شده است، به او هم می‌گوییم تو صاحب همه چیز هستی، از این جمله احساس خرسندی می‌کند، بنابراین ما به عنوان تهیه‌کننده و کارگردان مسؤولیت عملمان را نمی‌توانیم بپذیریم. من معتقدم، وقتی تهیه‌کننده فیلمش را اکران می‌کند باید مثل مدیر مسؤول یک روزنامه، مسؤول عمل خود باشد. برخی از دوستان می‌گویند ما مخالفیم که فیلم از طرف وزارت ارشاد توقیف شود یا ممیزی شدید بخورد، می‌پرسیم باید چکار کرد؟ می‌گویند از اول باید مراقبت کرد. نظرشان این است که از اول فیلمنامه‌ها را باید خواند و روی فیلمنامه ممیزی کرد یا اینکه آنها را بخواهیم و بگوییم بچه‌های خوبی باشید. می‌خواهند ممیزی را مثل چهارراه خیابان‌ها که می‌بندند و دوربرگردان آن را جلوتر قرار می‌دهند، انجام دهند. به صورت طبیعی وقتی من تهیه‌کننده به سیستم دولتی مراجعه کنم و شما جواب مثبت ولو به صورت یک لبخند دهید، من از شما وام طلب می‌کنم. شما هستید که باید پول فیلم مرا بپردازید، به همین دلیل حاشیه امنیت در سینما به مراتب کمتر از تلویزیون شده است. برای اینکه مشکلات آنچنانی برای برنامه‌ساز پیش می‌آید، او سراغ سوژه‌های آنچنانی و عجیب و غریب نمی‌رود و می‌شود همین سوژه‌هایی که می‌بینید؛ 2 تا آپارتمان که دختر این آپارتمان عاشق پسر آن آپارتمان می‌شود، بعد آن یکی به کما می‌رود و سپس وسط این ماجراها روح این به سراغ روح آن دیگری می‌رود و...