پرویز بیگی حبیب آبادی*
تذکره‌نویسی از دیرباز مورد توجه اهل قلم بوده و تا به امروز هم ادامه دارد، هرچند در این روزگار شاید کمی کمرنگ‌تر شده است. یکی از استاداني که تمام زندگی خود را صرف بررسی تذکره‌ها کرد، زنده‌یاد «احمد گلچین‌معانی» بود. او در واقع عمر خود را بر سر نگارش مجموعه 2جلدی «تاریخ تذکره‌نویسی» گذاشت. ضمن اینکه مجموعه 2جلدی دیگری در این ارتباط با عنوان «کاروان هند» از آثار ارزشمند وی به شمار می‌رود. تذکره‌ها اساسا به دلیل آنکه بسیاری از زوایای ناشناخته برای ما در تاریخ ثبت نشده، اهمیت دارند.
در زمان‌های گذشته تاریخ‌نویسان تحت‌تاثیر دربار بوده‌اند. بنابراین بدیهی است که باید آنچه می‌نوشتند مورد قبول دربار باشد پس طبیعی است که این مورخان به دلیل چنین وابستگی‌ای، دچار خودسانسوری و سانسور در روزگار خود می‌شدند. اما تذکره‌ها به دلیل آنکه بسیاری تذکره‌نویسان یا وابستگی به دربار نداشتند و یا این وابستگی کمرنگ بود و اگر هم وجود داشت از زبان شعر که سرشار از ایهام، کنایه و سایر صناعات ادبی مختلف بود، استفاده می‌کردند. اینجاست که می‌توانیم در تذکره‌ها، بسیاری از نقاط کور و مبهم گذشته‌ها را بیابیم. به‌طور کلی، تذکره‌ها از منظر اجتماعی، سیاسی و فرهنگی در یک دوره قابل اهمیت و نشانگر اهمیت شعر در روزگار خود هستند.
امروزه حجیم بودن تذکره‌ها، دور از دسترس بودن، چاپ‌های نامرغوب و زبان متکلفانه آنها باعث می‌شود جوانان علاقه لازم را به تذکره‌ها نداشته باشند. در حالی که تذکره‌ها را می‌توان به جاده بی‌نهایتی تشبیه کرد که هرچقدر در مسیر آن حرکت کنی در نهایت به مناظر زیبا و چشمه خوشگوار می‌رسی و البته گاه مناظر خشک و بی‌آب و علف. از همین روی بر آن شدم تا تأملی در تذکره‌های گذشته انجام دهم و به تلخیص، پژوهش و ساده‌نویسی آنها بپردازم و همچنین شاعران روزگار خودمان را برای اهل قلم در تذکره‌ها معرفی کنم. در حقیقت این پل ارتباطی ما با گذشته نباید فراموش و شکسته شود. باری امیدوارم در کاری که شروع کرده‌ام بتوانم برای مخاطبان امروز، جوانان و اهل قلم و پژوهش زمینه‌های مطالعه و آشنایی با تذکره‌ها و تذکره‌نویسی را فراهم سازم و بعد از آن به گردآوری تذکره‌ها بپردازم، زیرا بسیاری از آنها در ایران و در دسترس نیستند و در کتابخانه‌ها و کتابفروشی‌های کشورهایی چون هند و افغانستان وجود دارد. بنابراین تلاش کرده‌ام آنچه را در ایران نایاب است از این کشورها گردآوری کنم و همچنین برآنم تا روزی بتوانم مجموعه‌ای از تذکره‌های کامل را تهیه و به شکل تلخیص و بازنویس ارائه دهم.
*شاعر و پژوهشگر ادبی