حسین بابازاده مقدم: کاستاندا در دانشکده ملی هنرهای زیبا در لیما در رشته‌های مجسمه‌سازی و نقاشی تحصیل کرده و در نظر داشت مجسمه‌ساز شود، اما به اعتراف خودش فاقد خلاقیت و قدرت تخیل کافی برای این کار بود. کارلوس در 1951 به آمریکا مهاجرت کرد و 4 سال بعد در دانشگاه لس‌آنجلس با هدف تحصیل در رشته روانشناسی ثبت‌نام کرد. سپس در 1959 عقیده خود را عوض کرده و در رشته مردم‌شناسی به تحصیل ادامه داد. بالاخره در 1960 ازدواج کرد. تا این زمان همه چیز در زندگی او روال عادی و طبیعی خود را طی می‌کرد. کار، تحصیل، ازدواج و تلاش برای تشکیل یک زندگی سالم و معمولی....
ماجرای کاستاندای نویسنده و مردم‌شناس از آنجا آغاز می‌شود که او در سال 1960با یک استاد شمن روبه‌رو شد. وی که جهت انجام تحقیق برای پایان‌نامه دکترای خود درباره گیاهان توهم‌زا به مکزیک رفته بود، از طریق یکی از دوستانش با دون خوان آشنا شد. کاستاندا از حدود سال1960 تا 1980 نزد دون خوان آموزش دید. دون خوان ابتدا به او گفت: «راه سالکان اصلی ربطی به استفاده از گیاهان توهم‌زا ندارد؛ ولی چون تو یک غربی غیرآشنا به این مسائل هستی اول از این گیاهان شروع می‌کنیم! در حالی که یک سالک اصیل نیازی به تاتوره و سکالتیو(دو نوع گیاه توهم‌زا) ندارد و راه را به کمک دل انتخاب می‌کند». گیاهان توهم‌زا گیاهانی هستند که توسط سرخپوستان سونورای مکزیک مصرف می‌شوند و اثرات عجیب و غریبی روی شخص می‌گذارند. مثلاً قدرت شنوایی یا بینایی عجیبی به او می‌دهند و....
از زندگی خود «دون خوان» اطلاعات زیادی نداریم. علت کم‌اطلاعی ما از زندگی او شاید این باشد که او اجازه نمی‌داد کاستاندا عکسی از او بردارد یا صدایش را ضبط کند. کاستاندا از طریق او با «دون خونارو» هم آشنا شد که از دوستان نزدیک دون خوان بود. معروف است که دون خوان جادوگر بوده است. بعدها کاستاندا، زمانی که تصمیم به انتشار آموخته‌های خود از دون خوان به‌صورت کتاب گرفت علت آن را چنین توضیح داد: «آنچه ما را وادار به انتشار افکار دون خوان می‌کند نیازی است که برای روشن‌کردن تعالیم او حس می‌شود و این وظیفه‌ای است که دیگر نمی‌توان آن را به تاخیر انداخت. من و 3 شاگرد دیگر او (به نام‌های: تایشا آبلار، فلوریندا دانرگرا و کاول تیکز) به این نتیجه واحد رسیدیم که همه انسان‌ها از امکانات درونی لازم برای درک جهانی که دون خوان ماتیوس به ما نشان داد، برخوردارند. ما درباره اینکه کدام راه مناسب‌تر است با یکدیگر به بحث و گفت‌وگو پرداختیم و دو راه پیش‌رو داشتیم. اولین راه این بود که ناشناس باقی بمانیم، راهی که دون خوان پیشنهاد کرده بود. راه دیگر انتشار افکار دون خوان بود؛ راهی بی‌نهایت خطرناک‌تر و دشوارتر. ما راه دوم را برگزیدیم زیرا به اعتقاد ما تنها راهی بود که در شأن و مرتبه دون خوان قرار داشت.»
کاستاندا در 1968 اولین کتاب خود را منتشر کرد که در واقع یادداشت‌های تحقیقی مردم‌شناسی از گفت‌وگو با این شمن سرخپوست است و توسط دانشگاه کالیفرنیا منتشر شد. نکته قابل توجه اینکه کتاب کاستاندا به سادگی به چاپ نرسید. در واقع این یادداشت‌ها که بیشتر به خاطرات شخصی شبیه بود تا تحقیقات علمی، به مدت 3 سال بین اساتید دانشگاه دست به دست گشت و علت تاخیر در چاپ آن هم مخالفت شدید بعضی از آنها بود. این مخالفت‌ها بر 3 استدلال استوار بود. اول اینکه آنها معتقد بودند این استاد شمن که به عنوان راهنمای کاستاندا در کتاب او مطرح شده است، یک سرخپوست سنتی نیست و از آنجا که در نقاط مختلف مکزیک و آمریکا زندگی کرده، آموزش‌های او مخلوطی است از چند جهان‌بینی مختلف. دوم کاستاندا در نوشته‌های خود اصول تحقیقی را رعایت نکرده و به جای اینکه از دید یک محقق بی‌طرف آن را به انجام برساند، عمدی یا غیرعمدی از دانسته‌های خود نیز در تنظیم نوشته‌ها استفاده کرده است و بالاخره در نظر آنها کتاب از ارزش علمی و مردم‌شناسی چندانی برخوردار نبوده و چاپ آن توسط انتشارات دانشگاه در واقع اعتبار و حیثیت علمی دانشگاه را خدشه‌دار می‌کرد. به‌رغم این مخالفت‌ها، با پشتیبانی و اصرار دو پروفسوری که از ابتدا بر کار کاستاندا نظارت داشتند کتاب او سرانجام به عنوان پایان‌نامه فوق‌لیسانس، تایید و توسط انتشارات دانشگاه لس‌آنجلس منتشر شد. همسر وی می‌نویسد کاستاندا همزمان با تحقیقات مردم‌شناسی درباره آیین شمنی، نوشتارهای «تالکوت پارسونز»، «هوسرل» و فیلسوف زبان‌شناس، «ویتگنشتاین» را به دقت خوانده و بسیار تحت تاثیر پروفسور خود «هرولد گارفینکل» بوده که در زمینه پدیدارشناسی کار می‌کرد.
سومین کتاب کاستاندا با عنوان «سفر به دیگر سو» نیز با وجود انتقادهای شدیدی که در هیات علمی دانشگاه درباره تردید در واقعی بودن گزارش‌های او ابراز می‌شد به عنوان رساله دکترای وی مورد قبول قرار گرفت. از آن پس سال‌ها درباره زندگی خصوصی کاستاندا هیچ گزارشی منتشر نشد و او به جز چند مورد محدود در هیچ مصاحبه یا سخنرانی رسمی شرکت نکرد. قابل ذکر است که کاستاندا با انتشار آثارش بنا بر شکایت ارباب کلیسا به دادگاه کشیده شد، تا درباره نوشته‌هایش توضیح بدهد. کارلوس کاستاندا را «پدر عصر جدید» و «مشهورترین نویسنده گمنام جهان» لقب داده‌اند. از اولین کتاب وی که همزمان رساله فوق‌لیسانس او در رشته مردم‌شناسی بوده، تاکنون یک میلیون نسخه به زبان انگلیسی به فروش رفته است. شیوه نگارش کاستاندا و جذابیت فلسفه و فرهنگ تولتک‌های عهد باستان که بخش اصلی نوشته‌های وی را در بر می‌گیرد و نیز تمایل وی به گمنام زیستن شاید دلایل اصلی شهرت او باشند. کتاب‌های کاستاندا از دهه 1360 شمسی به فارسی ترجمه شد (بعد از انقلاب‌اسلامی) و از همان وقت تاکنون سوالات و بحث‌های زیادی در این زمینه مطرح گشته که از آن جمله می‌توان به موضع‌گیری افرادی مثل دکتر عبدالکریم سروش با دیدی کاملاً منفی یا دیگرانی مثل تورج زاهدی با نگاهی مثبت، اشاره کرد....
از آثار وی می‌توان «آموزش‌های دون خوان»(1968)، «حقیقتی دیگر»(1971)، «دومین حلقه قدرت» (1977)، «سفر به دیگر سو»(1972)، «افسانه قدرت»(1974)، «هدیه عقاب»(1981)، «آتش درون»(1981)، «کرانه فعال بی‌کرانگی»، «چرخ زمان»، «حرکات جادویی»، «قدرت سکوت» و «هنر رؤیا دیدن» را نام برد. تاریخ نشر به زبان اصلى در ترجمه 4 کتاب اخیر ذکر نشده است.
این سلسله کتاب‌ها، یک مجموعه‌اند که براى درک آیین ساحرى و عرفان سرخپوستى مطالعه آنها را لازم می‌دانند اما هر یک از آنها را بدون در نظر گرفتن تقدم و تأخر آن نیز می‌توان خواند و بهره برد، چرا که کاستاندا آموزش‌هاى خود را به ترتیب زمان آن در کتاب‌هایش بیان نکرده است، بلکه هر کتابش به تمام دوران آموزش او نظر دارد. ویژگى این کتاب‌ها در شکل نگاهى است که به آموزش‌ها دارد. بررسى زندگى و آثار کاستاندا و اصل و نسب کاستاندا، همچون کتاب‌هایش در هاله‌اى از ابهام فرورفته است. بسیارى از خرده‌گیران و انتقادگران آثار کاستاندا، مواردی از این دست را شاهدى بر دروغ‌پردازى کاستاندا گرفته‌اند و دلیلى بر واقعى‌نبودن کتاب‌هاى وى. تا آنجا که نسبت به وجود مرشدى به نام دون خوان، شک برده و کتاب‌هاى او را حاصل توهم و قدرت خیال‌پردازى کاستاندا به شمار آورده‌اند اما باورمندان به وى، خلاف‌گویى کاستاندا را در شرح گذشته خویش بر اصلى استوار می‌دانند که در آموزه‌های دون خوان وجود دارد که از آن تعبیر به «نفى گذشته شخصى» می‌شود. بر پایه این اصل، زندگى خواستار معرفت، باید اسرارآمیز و در فضایى مه‌آلود شناور باشد و دیگران از اسرار زندگى سالک و وضع حال و گذشته او بى‌خبر باشند. آگاهى دیگران از زندگى سالک، سبب می‌شود همگنان، آشنایان و هموطنان رفتار و سلوکى ویژه از او، چشم داشته باشند و او ناگزیر مى‌شود برابر چشمداشت آنان رفتار کند. این امر سبب خواهد شد سالک همچنان در دام دنیایى که دون خوان آن را توصیفى و غیرواقعى می‌نامد، گرفتار بماند و از رسیدن به حقیقت بازایستد و این همان چیزى است که کاستاندا به سختى از آن هراس دارد. عقیده کاستاندا، حفظ هویت خود و دلسرد کردن انبوه کنجکاوانى بود که از هرسو براى آگاهى از دون خوان و جهان بینى جادویى او، به او سر می‌زدند. او حتى از دوستان نزدیک خود فاصله گرفت. او که در ژانویه 1960 با خانم «مارگارت رانیان کاستاندا» ازدواج کرده بود، در ژوئن 1960 از او جدا شد و در دسامبر 1973 او را طلاق داد. وى در پاسخ پرسش‌هاى همسرش می‌گوید: «وقتى می‌پرسى زندگى‌ام را با دادن آمارى به تو تایید کنم، مثل آن است که از علم براى معتبر ساختن ساحرى استفاده کنم. این امر خصلت جادویى آن را می‌رباید و از همه ما مسافت‌نما می‌سازد.»(5)
افزون بر این، وقتى به ژرفاى آموزش‌هاى دون‌خوان نفوذ می‌کنیم، به نقطه‌ای خواهیم رسید که تا آنجا که مربوط به عالم عادى و ملموس ماست، فرقى بین راست و دروغ و خوب و بد نیست و اگر به آن آموزش‌ها یقین کنیم، همه اساس اندیشه‌های مادى و علمى ما فرو می‌ریزد و حتى روشن‌ترین اصول علمى زیر سوال می‌رود، زیرا همه اینها مربوط به دنیاى غیرواقعى است که دستاورد توصیف و تفسیر هم‌تیره‌ها و نتیجه گفت‌وگوى درونى و کارکرد ذهن ماست: « این دنیایى که مشاهده می‌کنیم توهمى بیش نیست. دنیا براى ما با توصیفى ایجاد شده است که از روز اول برای‌مان نقل کرده‌اند.»(6)
پی‌نوشت ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ
5- سفر جادویی با کارلوس کاستاندا، مارگارت رانیان کاستاندا
6- کاستاندا و آموزش‌های دون خوان/24