امیرعلی جهاندار: اپیزود اول
انقلاب اسلامی به پیروزی رسیده است و هیات دولت در آستانه اولین بهار انقلاب به دیدار امام خمینی(ره) می‌رود و ایشان تحول فرهنگی را اولویت کار مسؤولان نظام می‌دانند. امام می‌فرمایند: «باید در این سال جدید عنایت زیاد بشود؛ اول به فرهنگ. این فرهنگ باید متحول بشود. فرهنگ استعماری، فرهنگ استقلالی بشود. باید معلمینی که در این فرهنگ یا در تمام قشرهای اساتید و- عرض میکنم- اینها باشد انتخاب بشوند و اشخاص صحیح، سالم. کسانی که جوان‌های ما را تربیت صحیح بکنند نه اینکه یک تربیت انگلی بکنند؛ چنانچه تا حالا بنابر این بوده که اینها را غربی بار بیاورند، غرب‌زده کنند».
انقلاب اسلامی نمونه مشابهی در جهان ندارد؛ این را اکثر جامعه‌شناسان از جمله «برینگتون مور» در کتاب معروف خود «ریشه‌های اجتماعی دیکتاتوری و دموکراسی» که متکی بر تجربه‌های صورت گرفته از 3 نوع انقلاب «بورژوازی»، «فاشیستی» و «دهقانی» است، می‌گوید. مور انقلاب‌های فرانسه، آمریکا و انگلستان را انقلاب بورژوازی از «پایین و راستگرایانه»، ژاپن و آلمان را فاشیستی از «بالا و راستگرایانه» و چین و روسیه را دهقانی از «پایین و چپگرایانه» می‌داند. در واقع در تحلیل مور تجربه‌ای مثل انقلاب اسلامی دیده نمی‌شود که انقلابی از پایین و براساس عامل اصلی مذهب باشد. انقلابی که به گفته رهبر انقلاب، اساس آن یک انقلاب فرهنگی است.
اپیزود دوم
پس از پایان 8 سال دفاع مقدس و ارتحال امام خمینی(ره)، موسسه سیاستگذاری واشنگتن در 18 خرداد 68 ـ 4روز پس از ارتحال حضرت امام‌ـ کنفرانسی با عنوان «ایران پس از خمینی» برگزار می‌کند. بری رابین، کارشناس سیاستگذاری واشنگتن می‌گوید: «به نظرم ایران در کوتاه‌مدت مجبور به تدوین برنامه‌ای برای بازسازی خود است که در این صورت با روی کار آمدن رفسنجانی، آنها به دنبال مشارکت و سرمایه‌گذاری خارجی بویژه از جانب غرب خواهند بود».
همزمان با ساخت پل‌ها، جاده‌ها و سد‌ها برخی تلاش می‌کردند با ایجاد یک طبقه جدید در جامعه فرهنگ‌ها و باورهای ملت را تغییر دهند؛ رفاه‌طلبی، زندگی اشرافی، افزایش واردات و استفاده از کالاهای لوکس و ایجاد فرهنگ مصرف که به تبع آن تولید داخلی و باور ملی «ما می‌توانیم» به چالش کشیده می‌شود. اکبر هاشمی‌رفسنجانی در 6 مرداد69 از تریبون نمازجمعه تهران به تبیین رفاه مد نظرش می‌پردازد و می‌گوید: «نمی‌شود مطلق گفت؛ این حرامه و اسرافه و نمی‌شه مطلق گفت این جایزه و مباحه. باید روی این بحث شود، باید حکومت الگوی مصرف به مردم بدهد. ما می‌گوییم اشیای لوکس استفاده نشود؛ خب! این یک شعار نوعی عدالت‌گرایانه و جلوگیری از اشرافیت و تجمل و اینها است. گاهی هست که برخی اشیای لوکس به صرف کل جامعه است که استفاده شود؛ باید اینجا چکار بکنیم؟»
از سوی دیگر جریان معارض انقلاب تمام تلاش خود را می‌کند تا جریان فرهنگی را علیه کشور بشوراند. تحریک نویسندگان، کارگردانان و هنرمندان از جمله این برنامه‌ها بود.
رهبر معظم انقلاب در سخنرانی‌های متعدد به حمله فرهنگی علیه ایران اشاره می‌کنند. ایشان به مناسبت شهادت شهید مطهری میزبان فرهنگیان و معلمان می‌شوند و می‌فرمایند: «امروز دشمن، بیشترین همت خود را روی تهاجم فرهنگی گذاشته است. من به‌عنوان یک آدم فرهنگی، این را عرض میکنم، نه به‌عنوان یک آدم سیاسی. وقتی به صحنه نبرد نگاه میکنم، صحنه‌ای را می‌بینم که یک طرف آن، شما ملت ایران که طرفدار اسلام و نجات مستضعفان و دشمن نظام استکباری دنیا هستید، قرار دارید و طرف دیگر آن، دشمنان شما، یعنی سردمداران جبهه استکبار و ضداسلام، دنباله‌روهایشان و اراذلی که در این بین، به‌خاطر منافع شخصی و هواهای نفسانی، دنبال بوق استکبار و خر دجال او راه افتاده‌اند، قرار دارند. الان، کارزاری برپاست؛ شوخی نیست. جنگ نظامی، تمام شد. تازه اگر دشمن- یعنی استکبار جهانی- بتواند، حرفی ندارد که باز هم جنگ نظامی را راه بیندازد، منتها برایش آسان نیست. الان یک کارزار فکری و فرهنگی و سیاسی در جریان است. هر کس بتواند بر این صحنه کارزار و نبرد تسلط پیدا کند، خبرها را بفهمد، احاطه ذهنی داشته باشد و یک نگاه به صحنه بیندازد، برایش مسلم خواهد شد که الان دشمن از طرق فرهنگی، بیشترین فشار خود را وارد می‌آورد».
جین شارپ در همایش قدرت نبرد بدون خشونت در 20 بهمن 68 می‌گوید: «این یک روش مبارزه است؛ این یک جایگزین است برای جنگ و دیگر خشونت‌ها، این توافق نیست، این مصالحه‌پذیری نیست، این مذاکره نیست؛ من می‌گویم مبارزه بدون خشونت خود یک مبارزه مسلحانه است، فقط در این شیوه مبارزه می‌توان از ابزارهای جنگ روانی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی استفاده کرد».
در جشنواره فیلم فجر سال 1369، فیلم‌هایی با مضامین و صحنه‌های مبتذل اکران شد و حتی به یک هنرپیشه زن ترک که در کشور لائیک خود به فساد و فحشا معروف بود، جایزه سیمرغ بلورین اعطا شد تا سرانجام داد اعتراض روحانیت نیز درآید. آیت‌الله جنتی در یکی از خطبه‌های نماز جمعه اسفندماه 69 قم باب انتقاد از وزیر فرهنگ را گشود و گفت: «حرکت خزنده‌ای به نام هنر در بعضی جشنواره‌های مبتذل و مجلات توسط افرادی طاغوتی که منزوی شده بودند، به راه افتاده و کسانی که در رژیم گذشته فعال بودند، امروز دارند در صحنه حاضر می‌شوند. این حرکت با به تمسخر گرفتن و تحقیر خانواده شهدا، حزب‌الله، بسیج، پاسدار و ارزش‌های انقلابی قصد دارد به انقلاب ضربه بزند و هنرمندان متعهد باید با آن مقابله کنند».
مانور تجملگرایی در داخل کشور ایجاد شد و طبقه جدیدی از جامعه شکل گرفت؛ طبقه نئواشرافی که رفتارها، پوشش‌ها و نظراتشان قرابت چندانی با انقلاب اسلامی نداشت. رهبر انقلاب از این وضعیت ناراحتند و 22 تیر ماه سال 71 فریاد می‌زنند: «باید ببینیم آن جامعه‌اسلامی، چه آفتی پیدا کرد که کارش به یزید رسید؟.... آن جامعه را پیغمبر ساخته بود و بعد از چند سال به آن وضع دچار شد. این جامعه ما خیلی باید مواظب باشد که به آن بیماری دچار نشود. عبرت، اینجاست! ما باید آن بیماری را بشناسیم؛ آن را یک خطر بزرگ بدانیم و از آن اجتناب کنیم... دو عامل، عامل اصلی این گمراهی و انحراف عمومی است: یکی دور شدن از ذکر خدا... دوم «واتّبعوا الشهوات»؛ دنبال شهوترانی‌ها رفتن، دنبال هوس‌ها رفتن و در یک جمله؛ دنیاطلبی. به فکر جمع‌آوری ثروت، جمع‌آوری مال و التذاذ به شهوات دنیا افتادن. اینها را اصل دانستن و آرمان‌ها را فراموش کردن».
اپیزود سوم
پس از دوران کارگزاران و در 8 ساله اصلاحات حمله به دانشگاه‌ها و استحاله فکری جریان‌های جوان جامعه آغاز شد. فتنه 18 تیر 78 یکی از دستاوردهایی بود که احزاب با دستاویز کردن برخی جریان‌های دانشجویی بدان رسیدند و بی‌بندوباری‌های اجتماعی به نام آزادی رواج پیدا کرد و قلم‌فرسایی علیه دین، خدا، پیغمبر، حکومت دینی و ولایت فقیه نقل محافل رسانه‌ای و تیتر روزنامه‌های زنجیره‌ای شد.
علیرضا علوی‌تبار: ما پیشرفت نمی‌کنیم چون خدا هنوز نمرده است. (یالثارات 4/3/79)
محسن کدیور: امروز خدا در جامعه هیچ کاره است.اگر امروز خدا هم حرفی بزند که با عقل مردم منطبق نباشد نخواهند پذیرفت. امروز خدا در جامعه هیچ‌کاره است، همه کاره مردم‌اند.(دانشگاه تهران 79)
ابراهیم اصغرزاده: علیه خدا هم می‌توان تظاهرات کرد. اگر مجوز راهپیمایی به هر گروه براساس قانون داده شود اشکال ندارد حتی علیه خدا.(آفتاب امروز 3/6/78)
عبدالکریم سروش: بعد از پیامبر، ولایت خاتمه یافته است. (ماهنامه کیان بهمن 77)
محمد قوچانی: هیات‌های مذهبی منشأ خشونتند. (عصر آزادگان 20/1/79)
محمد خاتمی: اگر دین در برابر آزادی قرار گیرد این دین است که باید محدود شود نه آزادی. (دانشگاه تهران 2/3/87)
محسن کدیور: معصومین فقط در کلیات و اصول اسوه‌اند نه در جزئیات و فروع. (ماهنامه کیان بهمن 77)
رهبر انقلاب نمی‌توانند مقابل این جریان ساکت بنشینند و در 19 تیرماه سال 79 می‌فرمایند: «وقتی می‌گوییم طرح آمریکایی فروپاشی شوروی، لازم است سه نکته را در کنار این کلمه آمریکایی عرض کنیم... این طرح آمریکایی یا غربی- به هر تعبیری که می‌گوییم- یک طرح نظامی نبود. در درجه اول یک طرح رسانه‌ای بود که عمدتاً به‌وسیله تابلو، پلاکارد، روزنامه، فیلم و... اجرا شد. اگر کسی محاسبه کند، می‌بیند که حدود پنجاه، شصت درصد آن مربوط به تأثیر رسانه‌ها و ابزارهای فرهنگی بود. عزیزان من! مساله تهاجم فرهنگی را - که من هفت، هشت سال پیش مطرح کردم - جدی بگیرید. شبیخون فرهنگی، شوخی نیست. بعد از عامل رسانه‌ای و تبلیغی، در درجه دوم، عامل سیاسی و اقتصادی بود. عامل نظامی هیچ نبود».
اما سوالی که امروز مطرح شده آن است که چرا رهبر معظم انقلاب تاکیداتشان را بر جدی گرفتن بحث فرهنگی بیشتر و بیشتر کرده‌اند؟ و حتی پیام سال جدید را بدان اختصاص دادند.
اپیزود چهارم
رویکرد تعامل با دنیا و سرمایه‌گذاری بر سیاست خارجی به تنهایی هشدارهای تشدید تفکر اشرافیگری در جامعه را نوید می‌داد. رجوع مجدد به کالاهای لوکس و فرهنگ مصرف که می‌تواند هویت جامعه دینی را خدشه‌دار و پیشرفت درون‌زا را کُند کند. مسیری که در آن برخی افراد روشنفکرنما چون محمود سریع‌القلم برای تثبیتش هویت و زبان را نیز مورد هجمه قرار دادند و گفتند: «کسی که زبان انگلیسی نمی‌داند، منطقی فکر نمی‌کند».
از سوی دیگر حضور خزنده جریان‌های مرتبط با فتنه در وزارتخانه‌های کلیدی فرهنگی چون وزارت ارشاد و وزارت علوم زنگ خطری بزرگ برای ملت بود؛ جریاناتی که در سال 88 نیز تمام تلاششان را برای زمین زدن نظام، کرده بودند.
معرفی فیلم «گذشته» از طرف وزارت ارشاد به عنوان نماینده ایران در جشنواره اسکار در شرایطی که فیلم نه بوی فرهنگ ایرانی ـ اسلامی می‌دهد و نه ساخته ایران است ـ فیلمی که حتی وزیر آن را ندیده بود ـ و از سوی دیگر جنجال رسانه‌ای و اظهارنظر‌های مختلف درباره رفع فیلتر شبکه‌های اجتماعی که ابزار اصلی مبارزه در جنگ نرم امروز است، هشدارهایی برای جدی‌تر گرفته شدن فضای فرهنگی کشور را طلب می‌کرد تا آنکه وزارت ارشاد به ایستگاه ممیزی کتاب رسید. علی جنتی در آخرین روز مهرماه گذشته گفت: «فکر می‌کنیم ازگذشته نوعی سختگیری نسبت به ممیزی کتاب در تطبیق قانون و مصادیق وجود دارد که اختلال‌هایی را به وجود می‌آورد، نظر ما این است که کتاب‌هایی که به وزارت ارشاد می‌آید با سماحت و بلند‌نظری به آنها نگاه شود و قانون دقیقا مدنظر باشد و سلایق شخصی در ممیزی کتاب دخیل نباشد».
از سوی دیگر شایعاتی مبنی بر حضور وزیر ارشاد در مراسمی که تکخوانی زنان اجرا شده است، بار دیگر رسانه‌ها را ملتهب کرد.
اگرچه مراجع از این بابت ناراحت بودند اما جنتی در همان مصاحبه آب‌پاکی را ریخت و گفت: «هر کس در اظهارنظر شخصی خود در این باره آزاد است اما نظر واحدی حتی بین مراجع تقلید هم در این زمینه وجود ندارد. بعضی مراجع تقلید گفته‌اند تکخوانی خانم‌ها اگر موجب مفسده نباشد، ایرادی ندارد. الان هم بین مراجع نظر واحدی درباره تکخوانی خانم‌ها وجود ندارد».
شروع مجدد شبهه‌ها و توهین‌ها به دین و حکومت اسلامی از سوی برخی رسانه‌ها در روزنامه بهار به اوج خود رسید که در عید بزرگ غدیرخم به تشکیک در ولایت امیرالمومنین(ع) پرداخت و در نتیجه توقیف شد اما موضع برخی مسؤولان تعجب‌آور بود. وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی گفت: «من از اینکه روزنامه بهار متوقف شد، متأسف شدم».
نگرانی‌های رهبر انقلاب دوباره پررنگ‌تر از قبل شد و 19 آذر ماه سال گذشته فرمودند: «ما مسؤولیت شرعی داریم، مسؤولیت قانونی داریم در قبال فرهنگ کشور و فرهنگ عمومی کشور. البته می‌بینیم در بعضی مطبوعات، نوشته‌ها، گفته‌ها، بعضی‌ها با عنوان [کردن] «دین دولتی» و «فرهنگ دولتی» می‌خواهند نظارت دولت را محدود کنند و تخریب کنند».
بالا گرفتن مباحث فرهنگی به ساختارها و اختیارات نیز کشیده شد. علی جنتی در جمع هنرمندان گفت: «دموکراسی فرهنگی، مردمی کردن فرهنگ و هنر، پاسداری از ارزش‌های ایرانی و اسلامی و رونق بخشیدن به اقتصاد فرهنگ وهنر را از اصول سیاست‌های فرهنگی خود می‌دانیم. کاهش تصدیگری دولت و واگذاری امور به بخش خصوصی و اصناف را راهی مطمئن برای پویایی فرهنگ و هنر می‌دانیم».
ورود فیلم‌های سخیف و حتی بدون پروانه ساخت از یک سو و حمله به فیلم‌های ساخته‌شده ارزشی از سوی دیگر نزاع را در عرصه سینما بالا برد. آزادی بی‌ضابطه‌ای که رهبر انقلاب را نیز به سخن واداشت. ایشان در صحن رضوی فرمودند: «آزادی غیر از ولنگاری است؛ آزادی غیر از رهاسازی همه ضابطه‌هاست. آزادی- که نعمت بزرگ الهی است- خودش دارای ضابطه است؛ بدون ضابطه، آزادی معنی ندارد.» عدم‌حمایت از فیلم‌های ارزشی در جشنواره صدای ابراهیم حاتمی‌کیا، کارگردان فیلم فاخر «چ» را درآورد (حاتمی‌کیا: آقای روحانی! عرصه فرهنگ مردان بزرگ می‌طلبد).
برخوردهای چکشی از یکسو و طرح مباحث بی‌بند و باری از سوی دیگر صدای مراجع و خبرگان رهبری را درآورد. صدایی که به گوش رهبر انقلاب نیز رسید. رهبری در دیدار خبرگان می‌فرمایند: «بنده هم در این نگرانی با شما سهیم هستم و امیدوارم مسؤولین فرهنگی توجه داشته باشند که چه می‌کنند. با مسائل فرهنگی شوخی نمی‌شود کرد.... واقعاً باید قدر جوانان مؤمن و انقلابی را همه بدانند، همه؛ این جوانان مؤمن و انقلابی‌اند که روز خطر سینه سپر می‌کنند».
پرده آخر
نمایشگاه مطبوعات با کیفیتی به مراتب پایین‌تر از سال‌های گذشته و با بی‌برنامگی آغاز می‌شود اما خبرهای رسیده از محتوای نمایشگاه دردناک‌تر از نحوه برگزاری آن است. توزیع کتب خوانندگان و نویسندگان ضدانقلاب، توزیع کتاب‌هایی با محتوای مستهجن و کتاب‌هایی که به فرهنگ دفاع مقدس هجمه وارد کرده، رهبر انقلاب را بر این وامی‌دارد که با عدم‌رجوع به نمایشگاه کتاب، اعتراض خود را نسبت به سیاست‌های فرهنگی دولت یازدهم نشان دهند. این نوع اعتراض موقعی توجهات را جلب می‌کند که رهبر انقلاب یکی از افراد بسیار پرمطالعه در زمینه‌های مختلف دینی، تاریخی، ادبی، اجتماعی و... هستند و در تمام صحبت‌هایشان موکدا بر مساله کتاب‌خوانی تاکید دارند.