آزاده درخشان*
بناهای باشکوه بسیاری از سده‌های گوناگون در کشورمان بر جای مانده‌اند که هر یک نشانگر دقت و نگاه چند‌جانبه سازندگان آنهاست. از این‌گونه بناها می‌توان از کبوترخانه‌ها یاد کرد که در دوران پس از اسلام از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بودند. این سازه‌های معماری برگرفته از روح نوآورانه معماران ایرانی هستند که در طول زمان سیر تکاملی خود را طی کرده‌اند. هم‌اکنون شمار زیادی از این بناها در مرکز ایران وجود دارند که خوشبختانه بسیاری از آنها در زمره آثار ملی به ثبت رسیده و شوربختانه بسیاری از آنها نیز ویران شده‌اند.
بناهای باشکوه بسیاری از سده‌های گوناگون در کشورمان بر جای مانده‌اند که هر یک نشانگر دقت و نگاه چند‌جانبه سازندگان آنهاست. از این‌گونه بناها می‌توان از کبوترخانه‌ها یاد کرد که در دوران پس از اسلام از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بودند. این سازه‌های معماری برگرفته از روح نوآورانه معماران ایرانی هستند که در طول زمان سیر تکاملی خود را طی کرده‌اند. هم‌اکنون شمار زیادی از این بناها در مرکز ایران وجود دارند که خوشبختانه بسیاری از آنها در زمره آثار ملی به ثبت رسیده و شوربختانه بسیاری از آنها نیز ویران شده‌اند.واژه کبوتر یک واژه اصیل فارسی است که از 2 واژه «کبود» (آبی) و «تر» تشکیل شده است. اصل این واژه در زبان پهلوی به صورت کَپوتَر «kapotar» آمده است. در میان شعرها و مثل‌های فارسی به وفور از این پرنده یاد شده است.
کبوتر با کبوتر، باز با باز / کند همجنس با همجنس پرواز (نظامی گنجوی)
کبوتر گونه‌های شناخته شده‌ای دارد؛ گونه‌هایی چون کبوتر طوقی، کبوتر حرم، کبوتر پاپری، صحرایی (چاهی) و نامه‌بر (قاصد). این پرنده ویژگی‌های ممتازی دارد که سبب برتری آن نسبت به پرندگان دیگر شده است؛ ویژگی‌هایی چون پرورش آسان و کم‌خرج، میزان مرگ و میر پایین ، تولید مثل بالا بدون نیاز به دخالت انسان به هنگام پرورش دادن و تميز کردن آسان لانه این پرنده. با در نظر گرفتن چنین شرایطی، پرورش و بهره‌برداری از این پرنده با هدف‌های گوناگونی صورت گرفته و می‌گیرد که عبارتند از: 1- بهره‌گیری از گوشت کبوتر و جوجه کبوترها و همچنین تخم این پرنده. این پرنده دارای گوشتی لذیذ با هضمی آسان است که به بهبودی برخی از بیماری‌ها مانند فلج، لقوه، ورم شکم، جوش و خارش کمک می‌کند. طبیعت گوشت کبوتر گرم و خشک است که این طبیعت مناسب حال افراد سردمزاج است، همچنین گوشت کبوتر مولد خون نیز هست. 2- بهره‌گیری از کود کبوتر (ساخت کبوترخانه‌ها بیشتر با این هدف بوده است). 3- بهره‌گیری از نیروی هوش و بومی‌شدن کبوتر برای مقاصدی چون نامه‌رسانی. 4- شرکت دادن این پرنده در مسابقه‌ها و سرگرمی‌ها.
شناخت این ویژگی‌ها در گذشته سبب به وجود آمدن محل‌هایی امن برای این پرندگان بوده است. تاریخچۀ ساخت کبوترخانه‌ها به درستی معلوم نیست. در تاریخ بخارا به ساخت این بناها اشاره شده است (1060 سال پیش). غازان‌خان از پادشاهان ایلخانی (حدود 800 سال پیش) درباره کبوترخانه‌ها حکمی صادر کرده و در مجموعه‌های شعر و نثر فارسی در سده‌های 6 و 7 هجری از این بناها سخن به میان آمده است. اگر خواهان به دست آوردن تاریخی ثبت شده از این بناها باشیم، قدمت این بناها بر پایه اسناد فروش‌شان به بیش از 500 سال باز نمی‌گردد. با اطمینان می‌توان گفت در ایران، هدف اصلی از ساخت کبوترخانه‌ها، ایجاد فضایی امن برای زندگی کبوتران و گردآوری فضولات آنها برای بهره‌برداری از آن در زمین‌های کشاورزی بوده است. مقدار فضولات این پرنده، بسته به تعداد کبوتران و گوناگونی فصل‌ها، متفاوت است. به صورت میانگین این پرنده در سال بین 300 تا 600 کیلوگرم فضله تولید می‌کند که با توجه به تعداد این پرندگان در ساختمان کبوترخانه، عدد قابل توجهی است. فضولات تخلیه شده را در آفتاب پهن و خشک می‌کردند و سپس آنها را برای بهره‌برداری در میان زمین‌های کشاورزی می‌پراکندند. شاردن، جهانگرد فرانسوی، از تعداد سه‌هزار کبوترخانه در نزدیکی اصفهان یاد می‌کند که متاسفانه با گواهی اسناد گوناگون، تعداد زیادی از آنها از بين رفته یا تخریب شده‌اند. این ویرانی گسترده دلایل چندی داشته است: 1- انتقال مالکیت برج‌ها در نسل‌های گوناگون و عدم رسیدگی به آنها. 2- گسترش شهرها و روستاها و افزایش سر و صدای وسایل نقلیه در پیرامون این بناها که سبب ایجاد ناامنی برای پرندگان بوده. 3- بهره‌برداری بسیار زیاد کشاورزان از کودهای شیمیایی و عدم به کارگیری کود این پرندگان و بدون استفاده ماندن این بناها. معماری منحصر به فرد کبوترخانه‌های ایران و گوناگونی آنها سبب شگفتی بسیاری از جهانگردان بوده است. الیزابت بیزلی می‌گوید: «اگر سلجوقیان و شاه عباس هرگز ساختمانی در اصفهان بنا نمی‌کردند، تنها چنین بناهایی (کبوترخانه‌ها) ارزش سفر به اصفهان را داشتند.» در این بناها، حفظ امنیت از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بوده است، به‌گونه‌ای که هنگام ساخت این بناها، وجود دشمنانی طبیعی برای کبوتران مانند شاهین، جغد، گربه، مار و موش و گاهی انسان را در نظر می‌گرفتند. موش‌ها از مهم‌ترین دشمنان کبوترها بوده‌اند؛ نه از آن رو که خود کبوتران را آزار می‌داده‌اند بلکه از آن رو که این حیوان با ایجاد سوراخ و لانه‌سازی در شالوده و پی این بناها، راه را برای ورود مارها باز می‌کردند. برای جلوگیری از این خطر، معماران این بناها از کمربندی گچی که در محل بدان «شال گچی» گفته می‌شد، بهره می‌گرفتند. این بخش به دلیل صاف و صیقلی بودن سطح، مانع از حرکت رو به بالای مار و سبب پایین افتادنش می‌شد. معمار ایرانی برای جلوگیری از لرزش بنا نیز در برابر حرکت دسته‌جمعی پرندگان که سبب ریزش بنا می‌شد، چاره‌اندیشی کرده و بنا را با مصالح خوب به صورتی مستحکم ساخته بود. کبوترخانه‌ها را در ایران می‌توان با اشکال گوناگون چهارگوش، دایره‌ای و بی‌شکل ديد، اما بیشتر این بناها به صورت دایره‌ای بوده‌اند. این بناها به دلیل استحکام بالا، در مواقع هجوم دشمنان به عنوان قلعه‌های دفاعی نیز به کار می‌رفته‌اند و مردم را در برابر دست‌درازی دشمنان به جان و مال مردم در امان می‌داشته‌اند. شاید وظیفه ما نیز در برابر ویرانی این شاهکارهای معماری که روزگاری نگهدارنده جان پرندگان و انسان‌ها بوده‌اند، نگهداری از آنها در برابر گزند باد و باران و شهرهای رو به گسترش باشد.
*کارشناس ارشد باستان‌شناسی