ابوذر منصوری
سالهاست كه ديگر هيچ كارواني در اين منزلگه در كنار جنگل سبز و شكارگاه ديروز سرخه‌حصار براي تجديد قواي خود و شترهايش اتراق نمی‌کند.
سالهاست كه ديگر هيچ كارواني در اين منزلگه در كنار جنگل سبز و شكارگاه ديروز سرخه‌حصار براي تجديد قواي خود و شترهايش اتراق نمی‌کند.ديگر صداي زنگ شتر هيچ كارواني در دالان ورودي اين كاروانسرا نمي‌پيچد ولي به جاي آن، صداي برش الوارهاي چوب و پمپ باد و رنگ‌كاري مبل‌هاي چوبي جايگزين آن شده است. امروز ديگر به جاي رفت و آمد كاروان‌هاي مسير شرق و شمال، كارگاه نجاري در پناه اين كاروانسرا مشغول به كار است.
کاروانسرایی به شماره 53
در مسير اصلي‌ترين خيابان ده سرخه‌حصار و بعد از آخرين خانه بايد 200 تا 300 متر برويد تا به سردر ورودي كاروانسراي قديمي برسيد. پلاك ثبتي آبي‌رنگ شماره 53 چند وقتي است روي آجر قديمي كنار در نصب شده است. پس از سالها دست به دست گشتن، املاک كاروانسرا امروز به «ابراهيم قاسمي‌‌نيا» رسيده است. قاسمی‌نیا سالهاست که در این كاروانسرا به پرورش دام مشغول است و در کنار آن يك كارگاه چوب‌‌بري و توليد مبل راه انداخته. با او هم صحبت می‌شویم. وي جدا از مالکیت کنونی این بنای قدیمی، تنها کارشناس و مورخ این کاروانسرا هم هست و درباره موقعیت کاروانسرا می‌گوید: «در تقسیم‌بندی املاک شرق تهران در سال 1342 بیشتر زمین‌های اطراف سرخه‌حصار به تصرف «شهرام شفيعي» پسر اشرف‌پهلوي در آمد و بنای کاروانسرا هم داخل این املاک بود.» از در بزرگ و قدیمی کاروانسرا به همراه قاسمی‌نیا وارد کاروانسرا می‌شویم. از او درباره چگونه مالک شدن این بنا می‌پرسیم كه در جواب می‌گوید: «در سال‌هاي ابتدايي انقلاب ما زمين‌هايي را از «هيات واگذاري زمين» گرفتيم كه داخل اين ملك‌ها اين كاروانسراي مخروبه هم بود. بعدها سند مالكيت اين اراضي به نام بنياد مستضعفان صادر شد. سند اوليه اين زمين‌ها به نام شهرام شفیعی بود. قسمت امور كشاورزي بنياد مستضعفان هم يك واگذارنامه جداگانه‌اي 29 سال پيش براي همين كاروانسراي مخروبه كه داخلش بود به ما داد.» دالان منتهی به محوطه بارانداز هنوز سقف گنبدی شکل خود را برعکس بیشتر اتاق‌ها حفظ کرده است. در طی سالها توجه نکردن به این بنای قدیمی، بیشتر سقف‌های گنبدی‌شکل دچار ترک یا ویرانی شده است. «ما ديگر نتوانستيم به صورت سقف‌هاي قديمي آنها را گنبدي‌شكل درست كنيم. هر جايي از ديوارهای سقف كه خراب شد، سعي كرديم از بالا قيرگوني كنيم. جاهايي كه دورچيني مي‌خواهد خودمان دورچيني كرديم، همين‌طور آبريزه‌هايي كه موجب تخريب بيشتر مي‌شد. خلاصه سعي كرديم در طي اين سالها، نه سال از اين چيزي كه هست مخروبه‌تر نشود».
ویرانه‌هایی به نام اتاق
در اين كاروانسرا براي ورود و خروج افراد فقط يك در تعبيه شده كه آن هم در ضلع شمالي و روبه‌روي جاده منتهی به رودهن قرار دارد. مساحت کاروانسرا تقريبا 2500 متر مربع است. ضخامت ديوارهاي اينجا در قسمت‌هايي در حدود يك متر است. قاسمی‌نیا از پرس‌و‌جوهای محلی خود می‌گوید: «به گفته اهالي فن و افراد قديمي‌تر اين محله، دور‌تا‌دور اين كاروانسرا داراي اتاق بوده است. دو رديف سالن در قسمت شمالي بود كه وقتي داخل مي‌شويد آنها مشخص هستند. در ضلع شرقي كاروانسرا اتاقك‌هاي كوچكي بوده در فضايي يك متر و نيم در 2 متر که براي سكناي افراد مسافر در نظر گرفته شده بوده و جاي آن هم معلوم است. در قسمت غربي اصطبل‌ها تعبيه شده‌ا‌ند. در قسمت جنوبي اتاقک‌هایی است كه سقف بلند دارد که احتمالا جاي شترهاي كاروان بوده است».
این کاروانسرا روزی عروس قاجار بود
با مالک کنونی این کاروانسرا درباره بازسازی و ارزش اینجا صحبت می‌کنم. قاسمی‌نیا با اینکه سالهاست در اینجا به دامداری و کار تولید وسایل چوبی مشغول است اما مخالفتی با بازسازی اینجا ندارد و می‌گوید: «در این چند سال بارها با مسؤولان ذي‌ربط ارتباط برقرار كرده‌ام، اما مشكلات حقوقي اينجا آنقدر زیاد است كه اين كاروانسرا كه روزي به عروس قاجار معروف بود هر روز برتخريب آن افزوده مي‌شود. با اجرای یک طرح عام‌المنفعه در حوزه فرهنگي- اجتماعي در این ملک می‌توان موجب رونق اين محله شد» . قاسمی‌نیا درباره فعالیت اقتصادی خود در اين مكان می‌گوید: «براي حفظ بنا كل كار را در قسمت مختلف كاروانسرا پخش كرديم. اگر اينجا دست شخص ديگري بود صد‌درصد يك كارگاه بزرگ صنعتي در اين مكان درست مي‌كرد اما ما فقط در فضاي باز اينجا سقف‌هاي ايرانيت موقت زديم كه هر موقع خواستيم آنها را از اين مكان خارج کنیم و موجب تخريب هرچه بيشتر اينجا نشويم».
نانوايي در كاروانسرا
سالها پيش، چيزي حدود 50 سال قبل در كنار ده سرخه‌حصار آن روزها، 2 معدن سنگ وجود داشت كه كارگران بسياري در آن مشغول به كار بودند. اين كارگرها كه از سرخه‌حصار يا روستاهاي اطراف براي كار به آنجا مي‌آمدند، همه زير نظر شخصي به نام «رحيم خامنه‌اي‌پور» كار مي‌كردند. وي كه آن موقع بيشتر زمين‌هاي اين منطقه را صاحب بود، در فضاي نسبتا آباد آن روزهاي كاروانسرا، براي كارگران معدن 2 باب نانوايي بربری و سنگکی ساخت .
با ته كشيدن سنگ‌هاي معدني، نانوايي‌ها هم تخريب شدند ولي آثاري از نانوايي‌ها در زير سقف‌هاي گنبدي‌شكل اين كاروانسرا مي‌توان پيدا كرد، طوري كه جاي دوده تنور نان آن سالها هنوز روي آجرهاي قديمي سقف در ارتفاعي بالا نشسته است.
تصرفات و مالكيت متعدد، بزرگ‌ترين مشكل سازمان
طبق تحقيقات و گمانه‌زني‌هاي كارشناسان سازمان ميراث فرهنگي، اين كاروانسرا به احتمال قريب به يقين متعلق به دوره قاجاريه است، همجواري اين كاروانسرا با كاخ ياقوت اين احتمال را به يقين تبديل مي‌كند. «مهدي معمارزاده»، يكي از كارشناسان اين سازمان در امور بناهاي تاريخي، درباره اطلاعات ثبت شده از این کاروانسرا در سازمان میراث فرهنگی می‌گوید:«به اين كاروانسرا، كاروانسراي قاجار گفته مي‌شود كه در آن دوره، اين بنا ساخته شده يا رونق گرفته است. همكاران ما در بخش باستان‌شناسي سازمان به علت تخريب بنا و دخل و تصرفات انجام شده در قسمت‌هايي از كاروانسرا، سفال‌هايي كشف كرده‌اند كه پس از بررسي و تحقيق به اين نتيجه رسيدند متعلق به دوره صفوي هستند. با اين حساب، احتمال دارد كه اين كاروانسرا در دوره صفوي هم مورد استفاده مسافران و كاروان‌ها قرار مي‌گرفته است.» معمارزاده در رابطه با ساخت و بهسازی این بنا از سوی سازمان میراث فرهنگی اشاره به بزرگ‌ترین مشکل این روزهای اغلب بنا‌های قدیمی و تاریخی دارد و می‌گوید: «ظاهرا 3 سال پيش از سوي سازمان ميراث فرهنگي بررسي‌هاي اوليه براي مرمت اين كاروانسرا انجام شد، ولي به دليل دخل و تصرفات متعدد و مالكيت‌هاي مختلف اين ملك، هنوز سازمان موفق نشده تا وارد بحث بازسازي و احياي اين مكان تاريخي شود. در حال حاضر، تصرفات و مالكيت مختلف، بزرگ‌ترين مشكل اين ملك است.» وقتی درباره تغیير کاربری و راه‌اندازی کارگاه چوب‌بری و جایی برای پرورش و نگهداری گاو و گوسفند در یک مکان تاریخی از معمارزاده سوال می‌شود، می‌گوید: «اين خود داراي ايراد است. در بناي تاريخي، دخل و تصرف يا تخريب غيرقانوني است و متولي اين مكان‌ها سازمان ميراث فرهنگي است. سازمان بايد پيگيري كند كه مبادا اين بناها از بين بروند».
يادگار استاد کمال‌الملک
کوهپایه‌های شمالی پارک سرخ‌حصار میزبان 2 اثر تاریخی دوره قاجار است. یکی کاخ یاقوت است که به عنوان استراحتگاه ناصرالدین شاه ساخته شد و اکنون قسمتی از بیمارستان شهید لواسانی است. اين كاخ به دستور ناصرالدين‌شاه در نزديكي كاروانسراي خانه اول ساخته شد. زيبايي طبيعت سبز و تپه ماهورهاي سرخه‌حصار باعث شد سازندگان كاخ، اين استراحتگاه شاه قاجار را در شكارگاه سلطنتي زيبا و پر‌زرق و برق به مانند كاخ‌هاي داخل عمارت ناصري بسازند. همجواري كاروانسرا با كاخ ياقوت موجب رسيدگي هرچه بيشتر به اين كاروانسرا كه به عروس قاجار معروف بود، شد. كنار هم قرار گرفتن كاخ ياقوت و كاروانسراي قاجاري در يك فضاي سبز و مملو از درختان سرسبز اين منطقه، دليلي شد تا نقاش چيره‌‌دست اين مرز و بوم، استاد كمال‌الملك، زيبايي‌هاي اين مكان را روي بوم نقاشي كرده و از روزهاي پررونق اين كاروانسرا تصويري به يادگار بگذارد.
كاروانسراها، پيروزي بزرگ معماري
از جمله يادگارهاي پرارزش معماري ايران كاروانسراهاست كه از روزگار كهن به دلايل گوناگون و ارتباطي چون جريان اقتصادي، نظامي، جغرافيايي و مذهبي بنياد شده و در ادوار مختلف به تدريج توسعه و گسترش يافته است.
«آرتور ابهام پوپ»، يكي از تاريخ‌نويسان اروپايي، درباره كاروانسراها مي‌نويسد: «ساخت و ايجاد كاروانسراها در ايران پيروزي بزرگ معماري ايران است و در هيچ جاي دنيا كاربرد و ويژگي‌هاي خاص معماري آن را نمي‌توان ديد».
طبق اسناد تاريخي، ساخت كاروانسراها در ايران از زمان هخامنشي آغاز مي‌شود. عصر طلايي و شكوفايي ساخت كاروانسراهاي زيبا از زمان صفوي آغاز شد. رونق تجارت داخلي و خارجي و اهميت دادن به راه‌ها و شهرهاي زيارتي موجب شد كه تحول جدیدی در معماری و تزئینات کاروانسراها نمایان شود. ساخت 999 كاروانسرا به‌وسیله شاه‌عباس، گرچه به نظر اغراق‌آميز مي‌نمايد ولي از طرفي اهميت كاروانسراها را در آن دوره بازگو مي‌كند.
شكي نيست كه كاروانسراها در گذشته تاريخي ايران اهميت زيادي داشته‌اند و اكنون از منظر تاريخي، فرهنگي، اقتصادي، اجتماعي، معماري، جغرافيايي
و ... موضوعات خوبي براي بررسي هستند. اي‌كاش با بازسازي مرمت اين بنا در پارک ملی سرخه‌حصار و جذب بازديدكننده براي آنجا، باعث رونق و توسعه اين منطقه از حاشیه کلانشهر تهران مي‌‌شديم.