حامد کاظم‌زاده
قلعه تاریخی فلک‌الافلاک بر بلندای تپه‌ای باستانی و در مرکز شهر خرم‌آباد واقع شده است. حریم این بنای باشکوه از سمت شرق و جنوب غربی به رودخانه خرم‌آباد، از غرب به خیابان دوازده برجی و از شمال به خیابان فلک‌الافلاک محدود می‌شود.
از تاریخ ساخت بنا یا بانی آن آگاهی دقیقی در دست نیست، همین اندازه می‌دانیم که این بنا از یادگارهای شهر کهن «شاپورخواست» بوده و بنای اولیه آن را به زمان شاپور اول ساسانی در قرن سوم میلادی نسبت می‌دهند. احداث بنا بر فراز صخره‌های سنگی و اشراف کامل آن به دره تاریخی خرم‌آباد و نیز جاری‌شدن چشمه پر‌آب گلستان از دامنه شمالی تپه از ویژگی‌های اصلی بنا به شمار می‌آیند.
از سوی دیگر، نزدیکی بنا با غارهای پیش از تاریخ دره خرم‌آباد و دیگر آثار دوران تاریخی نظیر سنگ‌نبشته، مناره آجری آسیاب‌گبری، پل شکسته و گرداب‌سنگی بیانگر پیوستگی تاریخی قلعه با آثار یاد شده است. اهالی محلی معتقدند، این مکان پیش از اسلام آتشکده بوده، اما سندی در این رابطه وجود ندارد. در متون تاریخی با نام‌های گوناگونی نظیر: «دژشاپور خواست» یا «سابر خواست»، «دز بر»، «قلعه خرم‌آباد»، «قلعه دوازده برجی» و «قلعه فلک‌الافلاک» از آن یاد شده است. «فلک‌الافلاک» که در لغت به معنی «سپهر سپهران» یا «فلک نهم» است، عنوانی است که در دوره قاجار به این بنا اطلاق شده و اکنون به همین نام مشهور است. با توجه به اینکه ممکن است نام «دوازده برجی»، اشاره‌ای به دوازده برج فلکی باشد، بنابراین احتمال دارد نام فلک‌الافلاک نیز از همین جا ریشه گرفته باشد.
در گذشته از این بنا بیشتر به‌عنوان «خزانه حکومتی» خاندان بدر در قرن چهارم، «مقر حکومتی» اتابکان و والیان در دوره صفویه تا قاجار و سرانجام «پادگان نظامی» و «زندان سیاسی» در دوران پهلوی اول و دوم استفاده می‌شده است.
معماری کنونی بنا، بیانگر الحاقات فراوانی است که در دوران گوناگون به آن افزوده شده است، بیشترین این تحولات مربوط به دوره صفویه تا قاجار است. بر اساس مدارک تصویری تا حدود یکصد سال پیش بارویی دوازده برجی در پیرامون بنای فعلی وجود داشته که اکنون آثار این برج از آن در محوطه شمال‌غربی قلعه قابل مشاهده است. وسعت تقریبی بنا 5 هزار و 300 متر مربع، شامل 8 برج 2 صحن و 300 جان‌پناه است. ارتفاع بلندترین دیوار تا سطح تپه 23 متر و مصالح آن از سنگ آجر، خشت و ملات گچ و آهک است. ورودی بنا به سمت شمال و در بدنه برج جنوب غربی تعبیه شده که پس از گذر از راهروي ورودی به حیاط اول وصل مي‌شود. بر اساس شواهد موجود، حمام قلعه در ضلع‌شمالی حیاط اول و در نزدیکی چاه قلعه قرار داشته است. این حمام تا اواخر دوره قاجاریه مورد استفاده بوده و اکنون آثاری از آن دوره، نظیر تنوبوشه‌های سفالی، نقش‌های آهک‌بری و کانال‌های زیر‌زمینی قابل مشاهده است.
در شمال شرقی حیاط اول و در پشت یک طاق‌نمای بلند، چاه آب قلعه قرار دارد. عمق این چاه که بیشتر آن با برش صخره به سرچشمه گلستان راه یافته نزدیک به 40 متر است. در گذشته آب مورد نیاز ساکنان دژ از همین چاه تامین می‌شده و اکنون نیز قابل بهره‌برداری است. ابعاد حیاط دوم که در جهت شرقی‌ـ غربی طراحی شده 29 در 21 متر است و مانند حیاط اول از چهار برج تشکیل می‌شود. در چهار جهت این حیاط تالارهای بزرگی قرار دارد که به یکدیگر راه دارند و اکنون به موزه تغییر کاربری یافته‌اند. این اثر ارزشمند در سال 1349 از ارتش به وزارت فرهنگ و هنر سابق واگذار و به شماره 883 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسید. در سال 1354 با راه‌اندازی موزه
مردم شناسی و مفرغ‌های لرستان، این بنا به موزه تبدیل شد. در سال‌های اخیر با مرمت نمای بیرونی و داخل قلعه موزه‌های باستان‌شناسی، مردم‌شناسی، آزمایشگاه مرمت اشیا، مرکز فروش تولیدات فرهنگی و چایخانه سنتی در این مجموعه فرهنگی‌ـ تاریخی راه‌اندازی و هر ساله پذیرای انبوهی از بازدیدکنندگان داخلی و خارجی است. در موزه مردم‌شناسی، مجسمه‌های مردم بومی با لباس‌های محلی که در حال گذراندن امور روزمره زندگیشان هستند، جلب توجه می‌کند. در این بخش نحوه پخت نان، شکار و موسیقی‌های محلی لرستان به نمایش در آمده است. همچنین پوشاک زنان و مردان نظیر شال و عبا، لباس‌های محلی، کفش، زیورآلات، انواع دستبند و گردنبند ساخته شده از سنگ‌های گرانبها که زنان به خود و لباس‌هایشان آویزان می‌کنند، در معرض دید قرار گرفته است. شبیه‌سازی صحنه‌هایی از برپایی مراسم عروسی و عزاداری در استان لرستان نیز به نمایش در آمده تا مردم و بازدیدکنندگان بیشتر با آداب و رسوم مردم این استان آشنا شوند. در موزه قلعه دست‌ابزارهای انسان‌های اولیه از جمله اشیای مفرغی مشهور لرستان، سفالینه‌ها، ظروف زرین و سیمین مکشوفه غار شگفت‌انگیز «کلماکره» وجود دارد. همچنین اشیای مربوط به باورها و اعتقاداتي نظیر چشم‌زخم‌ها، دعاها و طلسم‌ها در باب تولد و مرگ و جعبه‌های کوچک قرآن، جام چهل‌کلید و گوشواره هفت محمدی به نمایش گذاشته شده است. کتاب‌های خطی، دوات، قلمدان، عینک، انواع پیه‌سوز، نمونه‌ای از آهنگری سنتی، ورشوسازی، مسگری، خراطی، سراجی، موتایی، بافت سیاه چادر و بافت فرش در لرستان نیز در این موزه وجود دارد. این موزه که یکی از بهترین موزه‌های مردم‌شناسی کشور است، دارای جاذبه‌های جغرافیایی، تاریخی و فرهنگی نیز است.