در جست‌و‌جوی جهانی نو

مصطفی دشتی آهنگر

«بارون درخت نشین» نوشته ایتالو کالوینو، نویسنده نامدار ایتالیایی، چندی قبل با ترجمه«مهدی سحابی»،در حالی‌که سال‌ها از نوشتن آن می‌گذرد، در ایران منتشر شد. این کتاب در سال 1958 نگاشته شده و به‌رغم اینکه گفته می‌شود جریان پسامدرن از 1960 به این سو در ادبیات تاثیر گذاشته‌، رمانی پسامدرن است.

رمان، سرگذشت فردی به نام « بارون کوزیمو دو روندو»، مردی از طبقه اشراف است که به خاطر اختلاف با خانواده‌ و بویژه پدرش، از خانه بیرون می‌رود اما به جای رفتن به هرجای دیگر، بالا رفتن از درخت را ترجیح می‌دهد. این کار که در ابتدا شاید برای او نوعی بازیگوشی کودکانه باشد، بعدها ادامه می‌یابد و نهایتا او هیچ‌گاه از درخت پایین نمی‌آید و عمر طولانی‌اش را روی درختان می‌گذراند.

در کشور ما و با وجود نویسندگان جوانی که خواسته یا ناخواسته سعی دارند با تقلید از کارهای پسامدرنیستی غربی، آثاری یک‌بار مصرف خلق کنند، این داستان نکته‌های فراوانی را می‌آموزد؛ از جمله اینکه پسامدرنیسم در غرب یک فلسفه و گفتمان است در حالی که در جامعه ایرانی این جریان هنوز درونی نشده و این در نفس خود نه ارزش دارد و نه بی‌ارزش است. فرهنگ ما فرهنگی قدیمی و اصیل است و اگر جریانات نوظهور نتوانند به‌راحتی در آن راه بیابند و اثر بگذارند، عجیب نیست.

فلسفه خاص پسامدرنیسم، باعث ایجاد صناعات آن می‌شود. درست مثل عرفان در شعر کلاسیک فارسی که ناخود‌آگاه صناعاتی مثل تناقض و ایهام را با خود دارد.

برخی از ویژگی‌های پسامدرنیستی رمان «بارون درخت نشین»

تناقض:

رمان‌های پسامدرنیستی تناقضاتی دارند؛ مثلا ممکن است هر بخش از رمان بخش قبلی را نقض کند. در رمان مورد بحث از سویی شخصیت بارون به صورت فردی تصویر می‌شود که از زندگی انسان‌ها و تمدن آنان روی برگردانده و زندگی جدیدی را برای خود روی درختان برگزیده است و از سویی هم می‌بینیم که در قسمت‌های مختلفی از او به عنوان فردی بافرهنگ و متمدن یاد می‌شود:

- بله کوزیمو دو روندو آدم متمدنی بود که هم به خود و هم به دیگران احترام می‌گذاشت(ص108).

اتصال کوتاه:

در ادبیات مدرن و قبل از آن، بین متن ادبی و جهان واقع، تمایزی وجود داشت ولی در نوشته‌های پسامدرنیستی بین این دو اتصال ایجاد می‌شود. در رمان «بارون درخت نشین» نمونه‌هایی از این ویژگی دیده می‌شود از جمله اینکه شخصیت‌های واقعی در داستان وی وجود دارند که خواننده را در این تردید باقی می‌گذارد که آیا این داستان واقعی است یا خیر:

- در آن روزگار زن بزرگزاده میانسالی عادت کرده بود تنها به گردش برود(او اومبروزایی بود و نامش را نمی‌گویم:دختران و نوه‌هایش هنوز زنده‌اند و شاید به آنها بر بخورد…) (ص209).

چکیده‌ای از آن را با امضای ساده «کوزیمو روندو،خواننده دایره‌المعارف»برای دیدرو فرستاد و دیدرو نامه ستایش‌آمیزی برایش نوشت (ص214) (کوزیمو شخصیت داستانی و خیالی است و دیدرو نویسنده مشهور فرانسوی)، همچنین آمیختگی بین واقعیت و تخیل (دور باطل) را نیز می‌توان تعبیر دیگری از اتصال کوتاه دانست:

- بسیاری از رویدادهای زندگی او در این کتاب به صورتی آمده است که خود او خوش داشت با شاخ و برگ بسیار برای شنوندگان عامی‌اش تعریف کند. ازین رو پوزش می‌خواهم از اینکه همه آنچه می‌نویسم همواره با واقعیت سازگار نیست و با جریان عادی رویدادها و کاروبار انسان‌ها همخوانی ندارد(ص179).

پارانویا:

در دنیای معاصر به دلیل فشارهای گوناگونی که از ملزومات شهرنشینی و تکنولوژی است، انسان‌ها دچار نوعی روان‌پریشی و روان‌رنجوری هستند. شخصیت‌های رمان‌ پسامدرن نیز اغلب چنین ویژگی‌هایی دارند. در رمان «بارون درخت نشین» تقریبا تمام اشخاص داستان چنین ویژگی‌ای را دارند. مثلا پدر خانواده با حالتی بیمارگونه دوست دارد، روحیه اشرافی را به کودکانش بیاموزد که در حال منسوخ شدن است.

از هم‌گسیختگی:

پسامدرنیست‌ها به یکپارچگی و تمامیت داستان‌های سنتی نظر ندارند و ترجیح می‌دهند به شیوه‌های دیگری روایت را نظام‌مند کنند. در رمان «بارون درخت‌نشین» نیز نویسنده به این ویژگی نظر دارد، به این ترتیب که داستان اگرچه یک پیرنگ کلی دارد ولی در عین حال رمان پر است از اپیزودهای فرعی؛ داستان عاشق شدن بارون، داستان کتابخوان و در نهایت فیلسوف شدن او، داستان مبارزه وی با مهاجمان، داستان مسافرت او به یکی از نقاط اسپانیا و ماجراهای آن و….

گرایش به وجود‌شناسی:

یکی از ویژگی‌های مهم آثار پسامدرن در برابر مدرن، گرایش بیشتر این آثار به جنبه وجودشناسی است که می‌تواند به عنوان شاخصی این آثار را از آثار قبلی متمایز کند؛ به عبارتی در آثار پسامدرن نسبت به آثار قبل از خود، صبغه وجودشناسانه بیشتر است. در رمان بارون درخت‌نشین، موضوع اصلی داستان کشف یک دنیای جدید است که با دنیایی که در آن زندگی می‌کنیم تفاوت‌های اساسی دارد. نویسنده می‌خواهد نشان دهد می‌توان دست به کشف دنیاهای جدیدی زد که به فکر هیچ‌کس نمی‌رسد. بارون روندو به عنوان نمادی از انسان نو می‌خواهد از نظام و گفتمان آزاردهنده رایج فرار کند و در این راه دست به کشف دنیای جدیدی می‌زند؛ او فراز درختان را برای زندگی انتخاب می‌کند و دیگر از آن پایین نمی‌آید.