زهرا عباسی
کمتر کسی است که از او خاطره نداشته باشد چراکه سال‌هاست در عرصه هنر مشغول فعالیت است. برای نخستین‌بار بازیگری را روی صحنه‌های تئاتر تجربه و سپس به تلویزیون و سینما راه پیدا کرد. رضا فیاضی بازیگری است که در کارهای زیادی از جمله زی‌زی‌گولو؛ دنیای شیرین، روزگار قریب و فیلم‌های سبز کوچک، امید و بوی عطر کاج حضور داشته است. با او از روزهای کودکی و البته امروزش حرف زدیم که می‌خوانید.
***
پيشينه رضا فياضي از زبان خودش
متولد 15 تیرماه 1332 هستم. در اهواز به دنیا آمدم و کار تئاتر را هم از همان جا شروع کردم، با تشکیل کلاس‌‌های تئاتر اداره فرهنگ و هنر آن زمان. دکتر حسینعلی طباطبایی کلاس‌هایی را برگزار کردند و من هم زیر نظر ایشان کارم را شروع کردم.
پیش از آن هم در تئاترهای مدرسه- مانند دیگر دوستان که از کودکی عاشق این کار بودند- شرکت می‌کردم. باور نمی‌کنید، نخستین نقشم خیلی ساده بود؛ یک پلیس. می‌ایستادم و چیزی می‌نوشتم، همین! در نمایش «منطقه جنگی».
آن زمان نگاه مردم به تئاتر و سینما مثبت نبود، مشکلی از اين بابت نداشتید؟
خانواده من هم سنتی و مذهبی بودند اما چندان مخالفتی نداشتند. یادم است در دومین نمایشی که روی صحنه رفتم«سزیف و مرگ» به کارگردانی آقای طباطبایی، آرس؛ خدای جنگ پیش من می‌آمد و می‌گفت: «جانت را به عزرائیل بده» و به من ناسزا می‌گفت و پدرم معترض شد که «چرا اجازه دادی این ناسزا را به تو بگوید». اما تئاتر در زندگی من مسیر خوبی را به وجود آورد. خانواده خیلی ثروتمندی نداشتم، در یک محیط فقیرنشین زندگی می‌کردیم که بسیاری از هم‌دوره‌ای‌هایم افراد نابهنجاری بودند و آسیب‌های اجتماعی فراوانی در محیط زندگی‌ام وجود داشت.
(کمی فکر می‌کند و می‌گوید) تئاتر مرا از آن محیط نابهنجار بیرون آورد؛ دقیقا عکس آن ذهنیت موجود.
دیگر چه نمایش‌هایی در اهواز بازی کردید؟
«پهلوان اکبر نمی‌میرد»، «قرعه برای مرگ» و نمایش‌های دیگر با کارگردان‌های مختلف. 2 نمایش «گلدونه خانوم» و «ترس و نکبت» را هم کارگردانی کردم که اجرایش با شلوغی زمان انقلاب همراه شد. حتی نمایش «راش سوم» که وصف حال جاسوسی، ترس و ...بود؛ بچه‌ای بیرون می‌رود و خانواده نگران هستند که گزارش آنها را به حکومت بدهد که از سوی ساواک اجازه اجرا نیافت. بعد از این ماجراها به تهران آمدم (یکدفعه یاد مطلب جالبی می‌افتد و باز کمی به عقب برمی‌گردد ...).
می‌دانید! دیپلم برق گرفتم. بیشتر خانواده‌های آن زمان آرزو داشتند بچه‌شان کارمند شرکت نفت بشود.کارمندان برای خود ابهتی داشتند. پدر من هم چون کارگر شرکت نفت بود، دلش می‌خواست من هم به آنجا بروم اما با روحیه‌ام سازگار نبود. به اجبار در هنرستان فنی اهواز در رشته برق درس خواندم. زمان آزمون دانشگاه متوجه شدم دیپلم‌های فنی اجازه شرکت در رشته‌های هنری را ندارند. یکی از معضلات و نگرانی‌های من همین بود. رفتم خدمت سربازی، زمانی که برگشتم، گفتند دیپلم‌های فنی هم می‌توانند شرکت کنند. با ذوق فراوان و با وجود اینکه در آزمون‌های شرکت نفت قبول شده بودم، در دانشگاه شرکت کرده و در رشته هنر قبول شده و با شادمانی راهی تهران شدم. خانواده بویژه مادرم موافق این دوری نبودند، هیچوقت یادم نمی‌رود. با 2 هزار تومان وارد تهران شدم. سال 53 بود (از هم‌دوره‌ای‌هایش می‌گوید و یاد خاطراتش می‌افتد، هنگام صحبت گاهی لبخند می‌زند، گاهی غم تمام چهره‌اش را پر می‌کند و
گاهی هم ...).
رامین صدیقیان، حمید لبخنده، رضا خندان و سعید صدیقیان هم‌دوره‌ای‌هایم بودند. کیانوش عیاری و حجت‌الله سیفی در بخش سینما درس می‌خواندند و ما در بخش تئاتر بودیم. استادان خوبی هم داشتیم؛ شمیم بهار، بهرام بیضایی، حمید سمندریان، محمد کوثر و غفار حسینی.
نخستین اجرایتان در تهران چه بود؟
نخستین نمایشم هم که بعد از آمدنم به تهران روی صحنه رفت «آنتیگون» بود. بعد از آن هم در فیلم سینمایی «چریکه تارا»ی بهرام بیضایی بازی کردم که نخستین کار سینمایی‌ام بود. در همین سال‌ها سریال رضا بابک به نام «گلباران» را کار کردم. فعالیت‌های دانشجویی‌ام همین‌طور ادامه داشت تا زمان انقلاب.
در زمان انقلاب چه‌كار می‌کردید؟
در بحبوحه انقلاب که همه چیز تعطیل شد و در سن کم ازدواج کردم؛ هم درس می‌خواندم، هم امور زندگی و هم کار. به دلیل شلوغی و گذران زندگی چند سالی از سال 57 تا 61 کارهای متفرقه انجام دادم. سال 61 بود که با طرح یک کار عروسکی به نام«زاغچه کنجکاو» دوباره کارم را شروع کردم. این سریال عروسکی 2 سال پیاپی ساخته شد. یکی از بازیگرانش هم شادروان احمد آقالو بود که به جای یک فیل هندی صحبت می‌کرد. فاطمه معتمدآریا، حسن پورشیرازی، فرشته صدر عرفانی و ... از بازیگران آن بودند.
همان سال پیشنهاد بازی در سریال «امیرکبیر» را داشتم. از آن زمان به بعد تقریبا جای خود را پیدا کردم و کارم پیوسته شد.
چرا کارهای سینمایی‌تان کمتر بود؟
تئاتر را خیلی دوست داشتم. بعدا فهمیدم ریسک بزرگی کرده‌ام چرا که تئاتر، سختی بسیاری دارد. پیشنهادهای سینمایی زیادی داشتم، اما نمی‌رفتم.
و تئاتر؟
تئاتر خیلی خوب است اما مشکلات زیادی دارد. من برای اینکه کار تئاتر بکنم باید از زندگی‌ام بیفتم چون تامین نیستم و باید نگران گذران زندگی باشم.
تئاتر تعریف‌های بزرگ دارد و من هم عاشق تئاتر،اما واقعیت این است که باید از زندگی خود مایه بگذاری، مخاطبش هم که کم است.
کار تئاتر تا چه اندازه در موفقیت تلویزیونی تاثیر می‌گذارد؟
تئاتر آدم را پخته، بدن را آماده و ذهن را خلاق می‌کند. ما مدیون تئاتر هستیم.
کدام کارتان را از همه بیشتر می‌پسندید؟
هر کدام دوره خاص و ویژگی‌های خاص خودش را داشت، مثلا سریال« امیرکبیر» چهره متفاوتی از من معرفی کرد و کار جدی‌ای بود و زی زی گولو وجه طنز و کمدی من را نشان داد. دنیای شیرین را هم دوست داشتم.
مزیت‌ها و مشکلات کار تلویزیونی را در چه می‌دانید؟
تلویزیون چون با عوام سر و کار دارد، به راحتی در مردم نفوذ می‌کند، اگر کار خوب در تلویزیون داشته باشی، ارزشمند می‌شود.
اما سریال بی‌محتوا فراموش می‌شود. طبیعی است وقتی یک کار خوب مایه‌دار و با هدف انجام می‌دهی، از کارت لذت می‌بری (بغض‌اش را فرو می‌دهد، ناخواسته به یاد خاطره تلخش می‌افتد و ادامه می‌دهد...).
یک سریال طنز برای شبکه 5 کار کردم، مجری- بازیگر بودم. هر بار که از ضبط به خانه برمی‌گشتم گریه می‌کردم که چرا این کار را قبول کرده‌ام. سختی این عرصه همین است. درد است که بازیگری با ایده‌آل‌های خوب به دلیل مضیقه مالی مجبور به بازی در سریالی سطح پایین شود، اما وقتی کاری خوب انجام می‌دهم با غرور از آن یاد می‌کنم و به دنبالش می‌روم.
ویژگی بازیگر موفق را در چه می‌دانید؟
بازیگری موفق است که ارزش وجودی خودش را بشناسد و به توانایی‌هایی که دارد بها بدهد. بازیگر موفق توانایی‌اش را راحت خرج نمی‌کند و سعی می‌کند انتخاب صحیح بکند. آدم‌های بزرگ براساس این انتخاب‌ها هم موفق می‌شوند و هم می‌مانند. من همیشه به شاگردانم می‌گویم بازیگر باید ابزار کارش را بشناسد، وقتی شناخت، می‌تواند خوب از آن استفاده کند. دست، صدا، ذهن خلاق و... ابزار بازیگر است. ما چه داریم؟ بازیگر که از بیرون چیزی ندارد، خودش است.
بازیگری را تعریف کنید.
پیام، پیام‌گیر و پیام‌ده اجزای یک ارتباطند. بازیگر آن پیام‌دهی است که پیام را به مخاطب می‌رساند. ما پلی هستیم که ایده را به مخاطب می‌رسانیم. اگر بازیگر توانست در انتقال این پیام موفق عمل کند، بازیگری موفق است.
بازیگری در ایران چگونه است؟
ما بازیگرهای خوبی داریم. يعني شناگرهای خوبی هستیم اما آب و ظرفیتش کم است. جسارتمان نسبت به بازیگران خارجی کم است و نتوانسته‌ایم توانایی‌هایمان را نشان دهیم. یک بازیگر ساده مثل رضا ناجی، خرس نقره‌ای جشنواره برلین را می‌گیرد. به هرحال محدودیت‌هایی وجود دارد که موجب شده سینمای ما کمتر به دنیا معرفی شود و زمینه جهانی به آن شکل نداریم.
چرا در عرصه تلویزیون و سینما مانند قدیم خلاقیت نداریم؟ نگاه همه جوان‌ها به تکرار کارهای موفق پیشکسوتان است.
هنر، سرمایه‌گذاری می‌خواهد. برای تولید کار فاخر بودجه لازم است. وقتی بودجه‌ای نباشد، نتیجه‌اش همین کارهای سطحی است.
نمی‌گویم جوان‌ها نباشند اما در کنار پیشکسوتان. نگاهی به سریال‌های ساخته شده امروزی بکنیم، نگاهی هم به هزار دستان؛ چقدر ماندگار بود و منسجم. بعد از این همه سال چند سریال داشتیم که چنین قدرتی داشته باشند؟
از هنرمندان خوب استفاده نمی‌شود تا پول کمتری هزینه شود. از طرفی افراد زیادی هستند که از جوانان پول می‌گیرند تا آنها را در کاری راه بدهند و این خیلی دردناک است. برای همین هم سرنوشت ما آثاری تکراری، بی‌محتوا و بدون خلاقیت می‌شود. پس برنامه‌ریزی و بودجه لازم است.
چرا کار برای کودک را انتخاب کردید؟
به دنبال رویای کودکی خودم هستم که گم شده، هنوز پیدایش نکرده‌ام؛ برای بچه‌هایم و برای بچه‌ها.
شما شعر هم می‌گویید. مجموعه «اشعار بازیگر» تاکنون از شما به چاپ رسیده و کتاب دوم شما نیز به نام «بانوی نیلوفری» از سوی انتشارات نگاه در دست انتشار است. دنیای بازیگری و شعر به هم نزدیکند؟
زیاد. شعر ذهن را خلاق می‌کند و رابطه حسی خوبی با کارم دارد، در این چند وقت اخیر هم بیشتر شده است. سیدعلی صالحی می‌گفت داری شاعر می‌شوی.
به جایی که می‌خواستید رسیدید؟
نه، هیچوقت آدم نمی‌تواند بگوید که رسیدم، این راه پایان ندارد. به همین دلیل است که ما برایش بازنشستگی قائل نمی‌شویم.
توصیه‌تان به جوانان برای ورود به این عرصه چیست؟
بعضی‌ها می‌گویند، بگویید جوانان نیایند، چون کار سختی است، اما من می‌گویم با هوشمندی بیایند و بدانند کاری که انتخاب کرده‌اند آسان نیست. به نظر ساده است اما...
و حرف پایانی‌تان...
مساله انجمن نمایش را مطرح کنید، حرف دلم این است. حدود 50 نفر از هنرمندان خوب را بی‌دلیل بیرون کرده‌اند، شکایت هم کرده‌ایم، ولی به نتیجه نرسید. دوست دارم برایتان شعری بگویم.
«رویای کودکی‌ام کجاست؟
در خواب کدام مسافر خسته می‌گذرد این خیال سبز
مادرم شقایق
نیم‌شبی
بر لب تبدار مردی مرده رویید
مردی چنان عاشق
که آبی چشمانش
نوشدار پرندگان بود
رویای کودکی‌ام کجاست؟
در بستر تنهایی کدام بانوی عاشق
که هذیانش خواب خدا را هم آشفته می‌کند؟
رویای کودکی‌ام کجاست؟»
در آینده چه کاری را از شما شاهد خواهیم بود؟
سریال «آشیانه سیمرغ» به کارگردانی شهرام اسدی را آماده پخش دارم. این سریال بعد از «سریال حضرت یوسف (ع)» پخش می‌شود و به زندگی شیخ بهایی اشاره دارد. همچنین «صندوقخانه» آرش سجادی سریالی برای کودکان (شبکه 2) و تله‌فیلم «پس از جدایی» ساخته رضا رضوی را هم در نوبت پخش دارم.