شادی کابیانی:
انسان در مواجهه با طبیعت و برای ایمن بودن از خطرات آن سعی کرده‌است که خود را با محیط وفق دهد و شرایطی را برای خود به وجودبیاورد که زندگی کردن برایش آسان‌تر باشد و گاه در راه آسان کردن زندگی برای خود، به واقعیت‌هایی دست یافته است که پس از گذشت چندین سال، امروز ما از آن به عنوان یک پدیده جالب و منحصر به فرد یاد می‌کنیم.
ایران با وجود دارا بودن بیش از 200 نوع گونه گیاهی خاص، کشوری خشک و بیابانی محسوب می‌شود، از این رو در قدیم برای چیره شدن به گرمای تابستانی، بهره‌مندی از مکان زندگی مناسب و پیدا کردن آب پاکیزه و خنک، راه‌هایی چون حفر کاریز، حفر چاه‌های عمیق، ایجاد نهرهای آب، ساختن برکه و آبگیر و آب‌انبارهای بادگیر دار، ساختن حوض و آب‌نما در خانه‌ها و ساخت یخچال‌های بزرگ خشتی را به کار می‌بستند.
یکی از این سازه‌های سنتی و سازگار با زیست بوم ایران که در نوع خود بهترین و بزرگ‌ترین نمونه از این دست به شمار می‌رود، یخچال گنبدی میبد در استان یزد است. نکته بسیار مهم در یخچال خشتی میبد طراحی و به کارگیری سازه‌های آبی و همخوانی و هماهنگی آنها با زیست بوم منطقه است که ضمن بهره‌برداری بهینه از منابع طبیعی، کمترین آسیب را به محیط زیست وارد آورده و به اصطلاح امروزی در شمار سازه‌های «سبز» محسوب می‌شود.
تاریخ دقیق ساخت این یخچال مشخص نیست اما آن را به دوره صفویه منتسب می‌دانند. دیدن این بنای شگفت‌انگیز این فکر را به ذهن متبادر می‌کند که انسان‌های دوره صفویه چقدر امید و خلاقیت داشتند که در گرمای میبد، در خاکی رسی و با محاسبات ریاضی خود چنین یخچالی را ساخته‌اند، خدا می‌داند؟!
یخچال میبد از خشت و گل ساخته شده و دیواره‌های سایه‌دار، حوض یخبند، مخزن یخچال و گنبد، چهار قسمت اصلی یخچال را تشکیل می‌دهند و حوض آن گلی و کم‌عمق و دارای مخزنی قیفی شکل است و قطر دهانه و گودی آن به ترتیب سیزده و شش متر است. در آن موقع که نه از لوله کشی آب خبری بوده و نه از برق، تهیه یخ بسیار مشکل به نظر می‌رسید، پیشینیان در شب‌های سرد زمستان، به وسیله آبروها آب نهر یا قنات را به حوض یخبند پهناور و کم ژرفایی که در کنار یخچال قرار داشته، هدایت می‌کردند و در شب‌های بعدی این کار را تکرار می‌کردند. سرانجام پس از چند شب، یخی ضخیم، متراکم و چند لایه در یخبندها تشکیل می‌شد، سپس یخ ایجاد شده را شکسته و به درون پاچال می‌ریختند. این کار در طول زمستان انجام می‌شد و هربار قطعات بزرگ یخ را که در «چال یخ» انبار شده بودند، روی هم خرد کرده و در میان تکه‌های یخ، آب می‌پاشیدند تا به هم بچسبند و دیرتر ذوب شوند.
در پایین پاچال نیز یک راه‌آب باریک بود که آب ناچیز حاصل از ذوب احتمالی یخ‌ها را به چاه سرازیر می‌کرد. دریچه‌ها و روزنه‌هایی را نیز در گنبد یخچال ایجاد کرده بودند تا تهویه هوای داخل گنبد بهتر صورت گیرد و از ذوب یخ‌ها در فصول گرم جلوگیری شود.
سرانجام «یخچال‌دار» در روزهای گرم سال، یخ‌ها را در محل درگاه جنوبی، به مردم تحویل می‌داد. در یخچال میبد و موارد مشابه آن، در حقیقت کار «یخ‌سازی»، «یخ‌داری» و «تحویل یخ» در یک محل صورت می‌گرفته است.
یادآور می‌شود، میبد یکی از شهرستان‌های استان یزد و یکی از کانون‌های اولیه یکجانشینی در ایران است.