انسیه کریمیان
پوشاک از جمله عناصر فرهنگی است که از راه مجموعه‌ای از علائم مادی مانند رنگ، طرح و جنس، یک نظام ارتباطی فرهنگی در میان مردم جامعه برقرار می‌کند. برای مردمی که دارای نظام مشترک در اندیشه و تاریخ و دین هستند همین نظام مشترک می‌تواند تعیین کننده پوشاک آنها باشد؛ همچنان که نوع جنس، دوخت، رنگ، شکل لباس و نام هر تکه از تن پوش با مجموعه‌ای از ارزش‌ها و معیارهای فرهنگی- مذهبی هر قوم ارتباط مستقیم دارد. معنویات و ارزش‌های فرهنگی مانند وقار و متانت، شرم، حیا، سوگ و شادی تعیین‌کننده پوشاک و نماینده تفکر قومی است.
پوشاک از جمله عناصر فرهنگی است که از راه مجموعه‌ای از علائم مادی مانند رنگ، طرح و جنس، یک نظام ارتباطی فرهنگی در میان مردم جامعه برقرار می‌کند. برای مردمی که دارای نظام مشترک در اندیشه و تاریخ و دین هستند همین نظام مشترک می‌تواند تعیین کننده پوشاک آنها باشد؛ همچنان که نوع جنس، دوخت، رنگ، شکل لباس و نام هر تکه از تن پوش با مجموعه‌ای از ارزش‌ها و معیارهای فرهنگی- مذهبی هر قوم ارتباط مستقیم دارد. معنویات و ارزش‌های فرهنگی مانند وقار و متانت، شرم، حیا، سوگ و شادی تعیین‌کننده پوشاک و نماینده تفکر قومی است.ملل مختلف جهان هر کدام دارای آداب و سنن مخصوص به خود هستند. این آداب ریشه در باورهای آنان دارد و نشانه‌ای بر گذر تمدن آن ملت است.
یکی از شاخصه‌های اصیل لباس‌های سنتی در ایران استفاده از سوزن دوزی جهت تزئین روی آن است. هر منطقه از ایران سوزن‌دوزی خاص خودش را دارد که روی لباس‌های آن منطقه قابل رویت است. پوشش مردم بلوچ با بلوچ‌دوزی زیبا آراسته می‌شود و مردمان جنوب لباسشان را خوس‌دوزی می‌کنند. پس لباس‌های سنتی با هنر سوزن‌دوزی و صنایع‌دستی آمیخته است.
بررسی تاریخ هنر نمایان می‌کند هنر همواره در خدمت زندگی بوده و بر تجربیات روزمره بشر تکیه داشته است. صنایع دستی پس از نقاشی از ابتدایی‌ترین هنرهاست که از زمان‌های ما قبل تاریخ رواج داشته است.
پروفسور «گیرشمن» درباره آغاز ریسندگی و بافندگی در ایران در کتاب معروف خود «ایران در آغاز اسلام» آورده است: گفته می‌شود که در آغاز ریسندگی و بافندگی در ایران به حدود 8 تا 10 هزار سال پیش از میلاد مسیح می‌رسد و برای اثبات این ادعا مدارک و شواهدی در دست است که یکی از آنها تصاویر انسان‌هایی است که روی ظرف گلی مکشوفه از سیلک نقش بسته است که پروفسور گیرشمن قدمت آن را بیش از 8 هزار سال قبل از میلاد دانسته است. این دانشمند همچنین به مجسمه استخوانی که در کاشان کشف شده و متعلق به 4 هزار و 200 سال پیش از میلاد است، اشاره کرد و درباره پوشاک انسان‌ها در آن عصر می‌گوید: آنها از پشم جهت بافت پارچه‌ها استفاده می‌کردند. مهم‌ترین دلیل پیدایش پوشاک نیاز فیزیولوژیک انسان و حفظ او در مقابل گرما و سرما بوده است.
بعدها با توسعه فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی در جوامع و شکل‌گیری عقاید مذهبی، پوشاک از حالت وسیله‌ای برای دفاع بدن در مقابل تغییرات آب و هوایی خارج شده و با در نظر گرفتن نوع رنگ، جنس، شکل و سبک دوخت، نقش فرهنگی یافت و کارکرد اجتماعی آن نیز برجسته شد.
با این وجود می‌توان سه عامل را در شکل‌گیری فرم و رنگ لباس‌های ملل و اقوام گوناگون دخیل دانست: آب و هوا و محیط زیست، مذهب و اقتصاد و نوع معیشت.
با توجه به عوامل یاد شده به این نتیجه می‌رسیم که یکی از دلایل مهم تنوع فراوان لباس‌های محلی در ایران وجود مناطق مختلف آب و هوایی و مشاغل متعددی است که زاییده تنوع آب و هواست زیرا شرایط جوی برای مردمان مناطق شمالی، کوهستانی و کویری با هم متفاوت است. از این رو لباس‌های مختلف را بر تن آنها می‌توان دید.
به طور مثال شلوار مرد بلوچ، بلند، گشاد و به رنگ روشن است تا مانع نفوذ گرما در فصل تابستان به بدن شود. در مناطق کوهستانی نیز که هوا سرد و متغیر است برای محافظت از سرما پوشاک پشمی استفاده می‌شود.
در کویر که آب و هوای منطقه در شب و روز متغیر است، لباس نیز تغییر می‌کند. در این مناطق شب‌ها برای حفاظت در مقابل سرما از جلیقه یا کت مشکی‌رنگ و در روز برای حفاظت از هجوم شن از دستار بلند سفید استفاده می‌شود.
تزئینات همواره مکمل‌های اصلی لباس‌های سنتی ایران به شمار می‌رود و هنوز در مناطق مختلف مورد اهمیت است و از آنها استفاده می‌شود. بررسی تاریخ لباس و میراث فرهنگی کشورمان نشان می‌دهد در دوره مادها لباس‌های مردان و زنان دارای تزئیناتی مانند قیطان‌دوزی، ملیله‌دوزی و قلاب‌دوزی بوده و لبه لباس‌ها تزئیناتی داشته که به زیبایی کمک شایانی می‌کرده است. کارشناسان همچنین در بررسی بقایای تخت‌جمشید، درباریان و محافظان آنها را با لباس‌های سوزن‌دوزی شده رویت کرده‌اند.
بی‌شک کامل بودن لباس‌های محلی مناطق مختلف ایران و کاربردی بودن آنها نسبت به سبک زندگی و معیشت مردم هر منطقه، عمر طولانی آنها را موجب شده است. از طرفی شاد بودن لباس، استفاده از رنگ‌های مختلف پارچه و تزئین بی‌تاثیر نبوده است، چرا که در تم رنگی چشم عادت، دل زده و روان خسته می‌شود.
در کردستان گرچه لباس‌ها همه یک مدل هستند اما تنوع رنگ آنها هیچگاه خسته کننده نیست و هر مرد یا زن کردی می‌تواند رنگ‌های مختلفی از لباس سنتی منطقه خود را تجربه کند.
با این اوصاف لباس‌های سنتی ایران این توانایی را دارند که پاسخگوی هر سلیقه‌ای باشند و هر رده سنی را جذب کنند. گرچه نمی‌توان عدم تناسب برخی از این لباس‌ها را با فرهنگ شهرنشینی شهرهایی مانند تهران نادیده گرفت اما خالی از لطف نیست که با ایده گرفتن از لباس‌های سنتی و رواج آنها با فرهنگ و مکان مورد استفاده، لباس‌هایی طراحی کرد که هم شهری و به روز باشد و هم بوی تاریخ و سنت بدهد.
توجه به نیازهای روز جامعه و در نظر گرفتن آنها در تولید لباس، می‌تواند ایرانیان را آنگونه که برازنده آنهاست و توجه جوامع مختلف را به آنها جلب کند، معرفی نماید چرا که این امر در نهایت موجب درک عمیق فرهنگ‌ها از تمدن ایرانی می‌شود.