محسن رفیق
سازمان همکاری شانگهای از معدود اتحادهای منطقه‌ای است که توانسته در فاصله‌ای بسیار محدود از زمان شکل‌گیری، تبدیل به وزنه‌ای فرامنطقه‌ای شده و به سرعت به سمت افزایش قدرت در ابعاد جهانی پیش رود. هرچند نمی‌توان نقش اساسی دو قطب بزرگ اقتصاد سیاسی جهان یعنی روسیه و چین را در دستیابی این سازمان به چنین موقعیتی نادیده گرفت، اما باید اذعان داشت، در مجموع اعضای این سازمان دارای بالاترین میزان پتانسیل اقتصادی، نظامی، هسته‌ای و فضایی جهان هستند به‌طوری‌که بیش از 23درصد از نفت دنیا و بزرگ‌ترین ذخایر گاز جهان را در خود جای داده‌اند؛ کشورهایی که جمعیت آنها بالغ بر نیمی از جمعیت دنیا و سرزمین آنها بالغ بر یک چهارم سطح کره خاکی را تشکیل می‌دهد. تاسیس این سازمان به سال 1996 برمی‌گردد، یعنی زمانی که چین، روسیه، قزاقستان و تاجیکستان گروه شانگهای 5 را تشکیل دادند. شانگهای 5 در سال 2001 با گرفتن عضوی جدید یعنی ازبکستان، تغییر نام داد و به سازمان همکاری شانگهای تبدیل شد. اگرچه سازمان همکاری شانگهای با اهداف اولیه‌ای چون غیرنظامی کردن مرز بین چین و شوروی و نیز فائق آمدن بر مشکلات امنیتی پیش آمده در آسیای مرکزی بعد از فروپاشی اتحاد‌جماهیر‌شوروی اساس خود را بنیان نهاد، اما نمی‌توان از خط سیر اساسی این سازمان در جهت تبدیل شدن به یک اتحاد فرامنطقه‌ای با اهداف نظامی و امنیتی غافل ماند. تصویب طرح‌هایی مانند تلاش براي افزایش سطح مبادلات بازرگانی، تشکیل شورای مشترک بانکی، همکاری‌های همه‌جانبه فرهنگی، طراحی پروژه‌های مشترک بین اعضا در زمینه انرژی، مبارزه با تروریسم و قاچاق مواد مخدر، مانع از آن نشده است که خیز بلند این سازمان به رهبری چین و روسیه برای دستیابی به قدرتی نظامی هم‌وزن با آمریکا و متحدانش از دید ناظران سیاسی پنهان بماند. پیام سران سازمان همکاری شانگهای که با تصویب موافقتنامه‌ای خواهان خارج کردن پایگاه‌های نظامی آمریکا از تمامی کشورهای عضو شدند برای دولتمردان آمریکایی بسیار شفاف مي‌نمود.کشورهای تازه استقلال یافته آسیای میانه مانند قرقیزستان و ازبکستان که تاکنون حفظ امنیت و بقای خود را در حضور قوای نظامی کشوری در آن سوی دنیا تجربه کرده بودند به راحتی به موافقتنامه سازمان همکاری شانگهای تن دادند و خواستار تعطیلی و خارج شدن پایگاه‌های نظامی و هوایی آمریکا از خاک خود شدند. این نخستین باری نبود که سازمان همکاری شانگهای قدرت خود را به‌عنوان اتحادی قدرتمند و نوظهور در مقابل ایالات‌متحده به نمایش می‌گذاشت. آمریکا از همان ابتدای تاسیس سازمان به اهداف اصلی چین و روسیه در شکل دادن به چنین اتحادی واقف بود و به همین دلیل بود که در سال 2005 از سران سازمان همکاری شانگهای درخواست کرده بود که به‌عنوان یک عضو ناظر در این شورا پذیرفته شود، اما این پیشنهاد به سرعت از سوی اعضا رد شد. برخی صاحبنظران سیاسی، سازمان همکاری شانگهای را سازمانی همانند سازمان جنبش عدم تعهد با ساختاری جدید می‌دانند و برخی دیگر آن را اتحادی ضدناتو ارزیابی می‌کنند که دارای نقشی موازنه‌دهنده در عرصه بین‌المللی است. ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور سابق روسیه بارها اظهار داشته است که سازمان همکاری شانگهای سازمانی نظامی نبوده و رقیب ناتو نیست، اما با وجود این اظهارات در بین کشورهای عضو تاکنون سه مانور نظامی مشترک تجربه شده است و حتی مقام‌های روس از کشور هند نیز خواسته‌اند تا در مانورهای نظامی شرکت داشته باشد. در حال حاضر شورای همکاری شانگهای جز شش عضو اصلی یاد شده، دارای چهار عضو ناظر نیز هست که عبارتند از ایران، پاکستان، هند و مغولستان. علاوه بر این ترکمنستان و بلاروس هم خواهان پیوستن به جمع اعضای ناظر این شورا هستند. تمایل کشورهای منطقه جهت پیوستن به این اتحاد، مساله‌ای مهم و قابل تامل است. هرچند هرکدام از کشورها به دنبال دستیابی به اهداف خود در همکاری با شورا هستند، اما به‌نظر می‌رسد محدود کردن نقش آمریکا در آسیای‌میانه و ایجاد یک بلوک جدید قدرت در مقابل بلوک غرب از اهداف مشترک تمامی اعضا به شمار می‌رود.
در این میان، چین به‌عنوان بزرگ‌ترین مصرف‌کننده انرژی جهان، از اینکه بزرگ‌ترین تولیدکنندگان انرژی را متحد خود ساخته است، بسیار رضایت دارد. روسیه نیز از طرف به دنبال بازیابی اقتدار قبلی خود در منطقه است و از طرف دیگر به یارگیری متحدان تازه می‌پردازد تا در صورت تقابل احتمالی با آمریکا و اتحادیه اروپا بر سر مسائل جدیدی چون استقرار سیستم‌های دفاع ضد موشکی، تنها نماند. ایران نیز چندی است درخواست خود مبنی بر عضویت در این سازمان را تسلیم دبیرخانه سازمان همکاری شانگهای کرده است. آمریکا معتقد است ایران برای خروج از انزوای سیاسی، خواهان عضویت در این سازمان است و حتی حضور ایران را در نشست‌های سازمان به‌عنوان عضو ناظر ناقض اهداف سازمان همکاری شانگهای دانسته است. ایران در 14 تیر 1384 و در پنجمین نشست سران سازمان همکاری شانگهای برای اولین بار به‌عنوان عضو ناظر شناخته شد و تاکنون 4 دوره با این عنوان در اجلاس این سازمان حضور داشته است. از آنجا که مبحث انرژی یکی از مهم‌ترین فاکتورهای مورد توجه اعضای این سازمان است، ایران می‌تواند با توجه به موقعیت جغرافیایی ویژه خود، نقش مهمی در ارتباط دادن کشورهای عضو که هر یک در گوشه‌ای از ایران قرار دارند، برعهده داشته باشد. به هر روی سازمان همکاری شانگهای قابلیت تبدیل به یک سازمان چندجانبه را داراست که با توسعه همکاری‌های چین و روسیه می‌تواند جهان را به سمت چند قطبی شدن پیش برده و آمریکا را از نقش واحدش در عرصه جهانی خارج سازد.