بهرنگ فتوحی:
بازی گرد و غبار تابستانی درست در نخستین روزهای تیرماه آغاز شد. این در حالی است که مسؤولان با اعلام مردادماه به عنوان زمان تازه‌ای برای شروع مجدد گرد و غبار عملا نسبت به حمله دانه‌های ریزگرد به کشورمان قبل از آن تاریخ خاطرجمع بودند. با این حال هنوز روزهای گرم بهاری نرفته، نخستین روزهای تابستانی نشان دادند که فاجعه زیست محیطی گرد و غبار به این زودی‌ها دست‌بردار ایران نیست و اگر برای آن چاره‌ای اساسی و سریع پیش‌بینی نشود، ابعاد تلخ‌تری نیز به خود خواهد گرفت آنچنان که برای نخستینبار این دانه‌های ریز گرد و غبار به جو استان‌های شمالی کشور نیز رسوخ کرده و در بسیاری از شهرهای شمالی شاهد بروز این پدیده در چند روز اخیر بودیم. این در حالی است که رئیس سازمان مدیریت بحران کشور نیز برای نخستینبار گزارشی از فعالیت‌های کشورمان برای مهار این پدیده ارائه کرده که در نوع خود اقدامی بی‌سابقه تلقی می‌شود چرا که مسؤولان سازمان محیط زیست پیش از این تنها به توافقات بین‌المللی اشاره داشته و هیچ اطلاع‌رسانی‌اي نسبت به نتیجه اجرایی این توافقات نمی‌کردند. همزمان با هجوم دانه‌های گرد و غبار به استان‌های شمالی کشور، حسین باقری، رئیس سازمان مدیریت بحران در گفت‌وگوی کوتاهی با خبرگزاری ایسنا ضمن بیان اینکه 95 درصد منشأ گرد و غبار مربوط به کشورهای همسایه است و تنها علت 5 درصد آن داخلی است، یادآور شد که این گرد و غبار طی سالیان متمادی شکل گرفته و خشکسالی‌های اخیر هم مزید بر علت شده است. به گفته وی، ایران کشورهای خارجی را متقاعد کرده که با همکاری‌های فیمابین، تالاب، بیابان‌ها و هورها در کشورهای کویت، عربستان، عراق و سوریه بیابان‌زدایی و مالچپاشی شود و در ایران نیز پنجشنبه هفته گذشته مصادف با روز بین‌المللی بیابان‌زدایی، در بیابان‌هایی که منشأ گرد و غبار بودند عملیات مالچپاشی شروع شد. این در حالی است که پیش از این رئیس سازمان محیط زیست از اختلاف قیمت مالچ میان وزارت کشاورزی و وزارت نفت به عنوان اصلی‌ترین دلیل اجرایی نشدن این عملیات یاد می‌کرد. با این حال سوال اصلی اهالی محیط زیست همچنان پابرجاست که چرا مالچپاشی که همواره به عنوان آخرین راه‌حل بیابان‌زدایی از آن یاد می‌شود، به تنها حربه کشورمان در حل بحران گرد و غبار بدل شده در حالی که ایران و کشورهای منطقه همچنان با مشکل بی‌آبی دست و پنجه نرم می‌کنند.
14 استان گرد و غباری
نگاهی به گزارش‌های آب و هوایی در چند روز اخیر حکایت از آن دارد که بیشتر استان‌های غربی، جنوبی، جنوب غربی و شمالی کشور با پدیده گرد و غبار همراه بوده‌اند. از استان ایلام خبر می‌رسد که میزان گرد و غبار 10 برابر حد مجاز و در استان کرمانشاه 17 برابر حد مجاز بوده که در هر 2 استان منجر به تعطیلی بانک‌ها و ادارات شده است. این در حالی است که میزان گردوغبار لرستان، 20 برابر و در اهواز و همدان 12 برابر حد مجاز بوده است. به گفته رئیس سازمان مدیریت بحران کشور، قسمتی از گرد و غبار تا پایتخت نیز رسید و برای نخستینبار استان‌های شمالی کشور نیز شاهد بروز گرد و غبار بودند که این موضوع نشان می‌دهد این ذرات با کوچک‌ترین باد جابه‌جا می‌شوند. اما در آخر هفته‌ای که تعطیلات رسمی کشور بسیاری را به مسافرت فرستاده، سازمان مدیریت بحران تنها به ارائه خدمات سرپایی در استان‌های بحران‌زده مشغول بوده و سازمان محیط زیست نیز در چند مصاحبه‌ای که با رسانه‌های مختلف داشته، پیگیری خود را نشان داده است. با این حال بر اساس گزارش‌های رسیده، گرد و غباری که از سوریه و عراق بلند شده است ۱۴ استان ایران را تحت تاثیر خود قرار داده و به نظر می‌رسد پس از گذشت 4 سال از بروز این پدیده، ایران هنوز قادر به رفع آن نیست با اینکه مسؤولان حتی راضی شده‌اند هزینه اقدامات جلوگیرانه و حتی کاهشی را در این مورد بپردازند و به همین خاطر نشست‌های بین‌المللی فراوانی را با کشورهای همسایه برگزار کرده‌اند اما هنوز از رفع آلودگی‌های ریزگردی در هوای ایران خبری نیست. با این حساب سخنان سروش مدبری، از مسؤولان سازمان محیط زیست که در یکی از مصاحبه‌های خود تاکید کرده «ایران هزینه بیابان‌زایی در کشور عراق را می‌پردازد» گزافه نیست. در حالی که بخش اعظم گرد و غبار به گفته مسؤولان و کارشناسان از عراق به ایران می‌آید، با این حال غلامعباس‌عبدی‌‌نژاد، مدیرکل امور بیابان سازمان جنگل‌ها و مراتع ایران، دورنمایی امیدبخش در بهبود این وضعیت نمی‌بیند. به گفته این مقام مسؤول، پیش از این مسؤولان عراقی وعده داده بودند که نزدیک به یکصد هزار هکتار از اراضی مجاور با مرز ایران را ساماندهی کنند اما به گفته وی بیشتر تمرکز عراقی‌ها روی مسائل سیاسی و اقتصادی است و از این رو اقدامی در این باره صورت نگرفته است. مدیرکل امور بیابان سازمان جنگل‌ها و مراتع ایران بحران گرد و غبار در ایران را بویژه مربوط به تغییر مسیر آب هورالعظیم واقع در شرق عراق عنوان کرده و می‌گوید: «ورود گرد و غبار به کشور همیشه در سالیان گذشته وجود داشته اما این پدیده طی سال‌های پس از اشغال کشور عراق در سال ۲۰۰۳ تشدید شده که علت عمده آن عدم زیر کشت رفتن بسیاری از زمین‌های کشور عراق به خاطر ورشکستگی اقتصادی بوده است».
دفاع سازمانی از محیط زیست
اما محور دفاعیات سازمان محیط زیست به عنوان متولی حفاظت از محیط زیست کشور در قبال تکراری شدن بروز پدیده گرد و غبار و وسعت یافتن هر روزه آن در سخنان قائم‌مقام رئیس این سازمان به خوبی آشکار است. علیمحمد نوریان که به واسطه بدی هوای بسیاری از نقاط کشور در روزهای پایانی هفته به رسانه ملی آمده بود، در مصاحبه‌ای اذعان کرد تاکنون تلاش‌های کشورمان برای جلوگیری از حرکت این دانه‌های ریزگرد از خاک عراق بی‌نتیجه مانده و به همین خاطر می‌توان منشا
ء بیش از 90 درصد این پدیده را در کشورهای خارجی جست‌وجو کرد. به گفته وی، تماس‌های زیادی با دولت عراق گرفته شده اما یکی از مناطقی که منجر به بروز پدیده گرد و خاک می‌شود مرز عراق و سوریه است و امنیت در این منطقه برقرار نیست، بنابراین به نظر می‌رسد نقش وزارت امور خارجه در این میان کمرنگ بوده و اگر چه نوریان تاکید می‌کند وزارت امور خارجه در قالب کارگروهی از سوی دولت تلاش کرده نقش فعالی در این باره ایفا و کشورها را ترغیب کند تا ساختار منطقه‌ای برای مقابله با این پدیده ایجاد کنند اما این مهم تاکنون فراهم نشده است. البته نکته دیگری هم در سخنان نوریان هست و آن خارج از کنترل انسانی بودن این پدیده است به طوری که در پایان گفت‌وگویش خاطرنشان می‌کند: وقتی پدیده‌ای خارج از کنترل انسانی است کار مشکل می‌شود، بنابراین ایجاد کمربند سبز و حفظ جنگل‌ها که بیشتر با همکاری مردم ممکن است، باید توسعه یابد. قائم‌مقام سازمان محیط زیست همچنین از برگزاری نشستی در سطح وزیران محیط زیست کشورهای منطقه در شهریورماه خبر می‌دهد، این در حالی است که از این دست نشست‌ها تا به حال بسیار برگزار شده و نتیجه‌ای جز مطرح کردن بحث گرد و غبار نداشته است. این نشست قرار است شهریورماه در تهران برگزار شود و تا آن موقع وزارت امور خارجه، سازمان محیط زیست، سازمان جنگل‌ها و مراتع، وزارت جهاد کشاورزی و... فرصت دارند برای حل این بحران راه‌حل‌هایی ارائه کنند که کشورهای میهمان نیز پذیرای آن باشند وگرنه برگزار کردن نشست‌های بی‌نتیجه کار سختی نیست!