محمد صابری
آخرین شب جشنواره فجر و هنگام اکران فیلم«احضارشدگان» در سینمای خبرنگاران(صحرا) حضور داشتید؟
آخرین شب جشنواره فجر و هنگام اکران فیلم«احضارشدگان» در سینمای خبرنگاران(صحرا) حضور داشتید؟نه.
حاشیه‌های آن اکران و نقدهای تند برخی منتقدان بر فیلم را هم پیگیری نکردید؟
نه. چون سینمای مطبوعات و حتی نظر منتقدان امور سینما خیلی برایم جدی نیست و به همین خاطر خیلی هم پیگیر اظهار نظرشان نیستم.
این حس را از ابتدای ورود به کارگردانی نسبت به نقدنویسان داشتید یا به‌واسطه مواضعی که در قبال آثارتان داشته‌اند به آن رسیده‌اید؟
این حس کاملا شخصی من است و اصلا به این مواضع برنمی‌گردد چرا که من قبل از آنکه فیلمساز شوم، در 8 - 7 نشریه تخصصی سینما درباره آثار روز سینمای جهان، ژانرها و گونه‌های مختلف مقاله‌های تخصصی نوشته‌ام و با فضای نقدنویسی سالم آن سال‌ها به‌خوبی آشنا هستم. ولی از مقطعی به بعد«نقد» هم در ایران مانند چیزهای دیگر مثل «روشنفکری» دچار نوعی آشفتگی، چندگانگی و چند پارگی شد که به سمت جناح‌گیری و دسته‌بندی‌های غیرتخصصی سوق پیدا کرد و کم‌کم آدم‌های اهل فن در مقوله نقد(که به جرات باید گفت تا دهه 70 منتقدان باهوش، خبره، متخصص و باسوادی در عرصه سینما داشته‌ایم) به حاشیه رانده شدند. این باعث شد حدودا از اوایل دهه 80 دیگر آن ارج و قربی که نقد و منتقد در مطبوعات و جراید سینمایی داشت تحلیل رفته و حتی از بین برود. کما اینکه بسیاری از منتقدان پیشرو و پیشکسوت ما هم دیگر دل خوشی از این جریان ندارند و همان‌طور که اشاره کردم حاشیه‌نشین شده‌اند. این اتفاق بدی است.
پس شما هم به جریان نوظهور منتقدان سینمایی معترض هستید نه کلیت منتقدان؟
بله، من از زمانی که حس کردم فضای تخصصی و علمی بر جریان نقد ما حاکم نیست از آن فاصله گرفتم وگرنه ما تا پیش از این، منتقدان بسیار قابلی همچون امید روحانی، هوشنگ گلمکانی، مسعود مهرابی، مجید اسلامی، رحیم قاسمیان و بسیاری دیگر را در عرصه نقد داشته‌ایم. در جریان نوپای نقد هم من دوستان زیادی دارم اما آنها هم از این فضای بچه‌بازی به‌وجود آمده در نقدنویسی گله‌مند هستند؛ جریانی که در آن هر روزنامه‌ای بر مبنای هر غرضی به پای دیگری می‌پیچد و‌آن یکی هم جواب می‌دهد. این دیگر شأنیت نقدنویسی را از بین برده است.
اصلا جریان نقدنویسی را در استقبال مخاطب از یک فیلم دخیل می‌دانید؟
ببینید، مخاطب امروز سینمای ایران، مخاطبی باهوش است. او هم متوجه شده است که اگر در روزنامه خاصی اظهار نظری درباره یک اثر سینمایی می‌شود، این اظهارنظر و سلیقه شخصی یک فرد از میان میلیون‌ها مخاطب احتمالی فیلم است و چندان پایه و اساس منتقدانه ای ندارد.
«شخصی نویسی» که دیگر تبدیل به یک مدل و به تعبیری کلاس نقدنویسی شده است!
بله دقیقا، ما حتی می‌بینیم این جریان بعضا گریبان‌گیر فیلمسازان بزرگی چون مجیدمجیدی و ابراهیم حاتمی‌کیا هم شده است و آنها را هم دل‌زده کرده است. این اصلا خوب نیست. جالب‌تر هم اینکه همین‌ها درباره فیلم‌های خارجی هم قلم می‌زنند و مثلا از سینمای برادران کوئن می‌گویند و از فیلم سودربرگ ایراد می‌گیرند یا تایید می‌کنند! در مجموع می‌توانم بگویم در شرایط فعلی یک بی‌اعتمادی در میان جماعت هنرمندان و فیلمسازان نسبت به فضای نقد به وجود آمده است که همین فضا به مردم و اقشار جامعه هم تسری پیدا کرده و دیگر مردم هم دوست دارند خودشان به سراغ فیلم‌ها بروند، از آنها لذت ببرند یا آنها را تفسیر کنند و زمان آن گذشته است که یک منتقد بخواهد فیلمی را به سمت سلیقه شخصی خود کانالیزه کند و توقع همراهی مردم را هم داشته باشد.
خب، با این دیدی که نسبت به منتقدان داريد این سوال مطرح می‌شود که شما به‌عنوان کارگردان برای یافتن اشکالات و ایرادهای خود و اصلاح آنها در روند فیلمسازی، از چه سنگ محکی استفاده می‌کنید؟
به نظر من منتقدان اصلا معیار و محک خوبی برای یک فیلم نیستند و فقط می‌توانند وضعیت و قضاوت سلیقه‌ای خودشان را درباره فیلم اعلام کنند.
اما در پاسخ به معیار و محک برای فیلم اول باید پرسید که منظور چه نوع فیلمی است؟ آیا منظور فیلم هنری و فیلمی است که داعیه فرهنگسازی دارد یا منظور یک فیلم عامه‌پسند است. اگر منظور نوع اول باشد همجنس مخاطب تغییر می‌کند و هم سنگ محک، اما اگر درباره سینمای داستان‌گو، کلاسیک و عامه‌پسند صحبت کنیم جنس محک متفاوت می‌شود.
درباره کارنامه خودتان بگویید، در کدام گروه فیلم می‌سازید و چه سنگ محکی دارید؟
من خودم چندان قائل به دسته‌بندی و سبک‌بندی نیستم و برای همین هم فعالیت خودم را محدود نمی‌کنم. من معتقدم در سینما هیچ سبک و ژانری نسبت به سبک و ژانر دیگر برتری ندارد و به همان نسبت که هجومی‌تواند تاثیرگذار باشد ژانر وحشت، نوآور، پلیسی و ... هم به سهم خود می‌تواند کارگر و تاثیرگذار باشد، برای همین من به تمام اینها تعلق خاطر دارم. در کارنامه کاری‌ام هم که پنج فیلم سینمایی و هشت
تله فیلم را شامل می‌شود تقریباً فضاها، گونه‌ها و لحن‌های مختلف را تجربه کرده‌ام چرا که علاقه‌مندم به این تجربه‌ها. از این بابت اگر به سوال شما برگردم فیلم‌های من در هر دو شاخه قابل محک خوردن است. اگر به فیلم‌هایی مثل«کما» ، «شارلاتان» و «چپ دست» نگاه کنید قطعا باید محل محک را در دل مخاطبان و تماشاگر عام جست‌وجو کرد. به این معنا که درباره این آثار باید دید مردم چقدر راضی بوده‌اند، پس در این عرصه بهترین محک من مردم هستند.
یعنی صرفا میزان استقبال مردم؟
بله، اینکه هم به تماشای فیلم بیایند و هم بعد از فیلم حالشان خوب باشد، فکر کنند دنیا چقدر خوب است و به تعبیری جهان‌بینی شان تغییر یابد و حس کنند که با چیزی به نام سینما می‌توان روحیه‌ها را عوض کرد.
در فضای ضد جریان عامه‌پسند که بعضا اسم فرهنگی، هنری و ... روی آن می‌گذارند هم محک قشر تحصیلکرده، تماشاگر و بازیگری است که وقتی به‌عنوان یک فیلمساز با آنها وارد صحبت می‌شوید حداقل 2 ساعت حرف برای شنیدن داشته و به تعبیری با فیلمساز زبان مشترک داشته باشند نه فضای شبه روشنفکری امروزه که در همان دیالوگ اول هم شما می‌توانید به نبود این زبان مشترک اعتراف کنید، با 2 سوال تخصصی هم الکن بودن‌شان عیان می‌شود. پس در شاخه دوم فیلم‌ها هم به نظرم محک اصلی همین طیف تحصیلکرده است.
خب، برسیم به فیلم«احضارشدگان» که باتوجه به تقسیم‌بندی خودتان از جمله آثاری در کارنامه شما محسوب می‌شود که با نیت گیشه ساخته نشده است. شما در این فیلم کدام دسته از مخاطبان را مد نظر داشتید؟
ببینید اگر من فیلم‌های پرفروش نساخته بودم، امروز کارم ساده‌تر بود چرا که تقریبا جهت‌گیری فیلم از همان ابتدا برای مخاطب مشخص بود. اما حالا بعد از ساخت سه فیلم پرفروش، حس کردم زمان آن رسیده است که می‌توانم فضاهایی را که دیگران جرات ریسک کردن برای ورود به آن ندارند تجربه کنم. برای همین و به پشتوانه سه فیلم قبلی‌ام، که به تعبیری دینم را از طریق آنها به گیشه ادا کرده بودم، تصمیم گرفتم وارد فضایی شوم که اگرچه ضد فروش است اما دغدغه‌ها و بعضا بازیگوشی‌هایی که دوست داشتم در سینما تجربه کنم را در آن بیازمایم. شما وقتی در عرصه سینمای تجاری فعالیت می‌کنید خود به خود با یکسری بایدها و نبایدها در کارتان مواجه می‌شوید که شاید اجازه آن بازیگوشی‌ها را به شما ندهد. خوشبختانه اما تهیه کننده 2 فیلم اخیرم یعنی «احضارشدگان» و «آنکه دریا می‌رود» (که در موضوع دفاع مقدس ساخته شده بود)،دولتی بودند و دغدغه فروش نداشتند و برای همین فکر کردم فرصت مساعدی پیدا کرده‌ام که دیگر نگران گیشه و مخاطب نباشم و می‌توانم سراغ فرم‌های دیگر فیلمسازی بروم.
پس این تجربه متفاوت که ما در احضارشدگان می‌بینیم قبلا در«آنکه دریا می‌رود» برای خود شما شکل گرفته است؟
«آنکه دریا می‌رود» جزو فیلم‌هایی است که بشدت به آن علاقه دارم. فیلمی است که بازی‌های زمانی به کرات در آن دیده می‌شود و ارجاعات بسیاری در آن صورت می‌گیرد. از نظر بازی هم «هومن سیدی» و «افشین هاشمی» حضور بسیار خوبی داشتند و در مجموع می‌خواهم بگویم با آن فیلم، یک تجربه هنری داشتیم که به‌گونه‌ای دین‌مان به سینمای هنری و فرهنگی را هم با آن ادا کردیم.
به دلیل رضایت از نتیجه«آنکه دریا می‌رود» سراغ «احضارشدگان» رفتید؟
بعد از ساخت «آنکه دریا می‌رود»، هنگامی که «احضارشدگان» به من پیشنهاد شد دیدم این اثر هم داستان متفاوتی دارد و باتوجه به اینکه دغدغه فروش هم برای آن وجود ندارد می‌توان تجربه متفاوتی را در آن داشت. در عین اینکه یک پس‌زمینه رسالتی و پیام‌رسانی هم با محوریت «هشدار درباره مواد روانگردان» در آن لحاظ شده بود که برخلاف دیگر آثار شعاری و تبلیغاتی مستقیما به سراغ پیامد استفاده از این محصولات اعتیادآور می‌رود. دلیل انتخاب من هم این بود که فیلم فضا و چشم‌اندازی داشت که با وجود هشدار دادن که ابتدا مخاطب آن را پس می‌زند، می‌تواند تماشاگر را هم در سینما حفظ کند.
پس نسبت به ارتباط مخاطبان با فیلم تا حدودی مطمئن هستید.
من معتقدم اگر درباره فیلم«احضارشدگان» اطلاع‌رسانی درست صورت بگیرد و روی آن تبلیغ شود می‌تواند مخاطب خودش را داشته باشد. در عین اینکه فیلم مخاطب خودش را تا پایان نگه می‌دارد چرا که به دلیل جنس و ساختار خاص فیلم مخاطب تا لحظه آخر از داستان عقب است. حتی رابطه اینکه مخاطب در پایان فیلم، تازه می‌فهمد که راوی روی دست او بلند شده و به گونه‌ای داستان را تعریف کرده که او نتوانسته است پایان فیلم را حدس بزند، شور و شعف پایانی فیلم بر تماشاگر غالب می‌شود.
با توجه به اینکه اشاره کردید فیلمنامه «احضارشدگان» از طرف ناجا برای ساخت به شما پیشنهاد شد، این فرصت زمانی در روایت فیلم چقدر حاصل نظرات و اصلاحات شما و چقدر برآمده از فیلمنامه اولیه بود؟
من این را به جرات می‌گویم که فیلمنامه احضارشدگان فیلمنامه‌ای سخت بود چرا که ما نمی‌خواستیم داستان را به صورت خطی تعریف کنیم و با تکیه بر همان دغدغه‌هایی که اشاره کردم دوست داشتیم انواع ارجاعات زمانی و ریتم متفاوت ساختاری را در فیلم داشته باشیم، در عین اینکه تماشاگر فیلم را هم حفظ کنیم.
فیلمنامه اولیه حدود 90 درصد با نسخه نهایی که امروز بر پرده می‌بینید متفاوت بود چرا که به نظر من آن فیلمنامه چاشنی جذابیت را برای مخاطب نداشت و من اصرار کردم که می‌توان از پتانسیل‌های فیلمنامه استفاده کرد تا بتوان تماشاگر را تا پایان نگه داشت.
پس این تعلیق و گره‌گشایی در انتهای فیلم نظر شما بود؟
بله. برای همین تغییرات هم سراغ فیلمنامه‌نویس دیگری رفتیم تا حرف‌های ما را بشنود و در فیلمنامه اعمال کند. آقای حجت قاسم‌زاده در آن مقطع لطف کردند و این کار را پذیرفتند و برای دوبار فیلمنامه را بازنویسی کردند. فیلم کنونی هم تقریبا 60 درصد مطابق با فیلمنامه ایشان است. اما فیلمنامه آقای قاسم‌زاده هم در بعضی موارد ابهاماتی داشت و با توجه به نزدیک شدن به زمان تولید، خودم با پیشنهاد تهیه‌کننده وارد کار نگارش شدم و به تنهایی فیلمنامه را به فضای کنونی رساندم.
بحث بازی زمانی در فیلم بسیار مشهود و قابل توجه است. به نظر من این بازی در دقایق ابتدایی فیلم و تا جایی که «عماد» در دفترش حاضر می‌شود و ما قرار است تاثیرات سوءمصرف مواد را در او ببینیم منطقی است، اما از مقطعی که در انتهای فیلم معلوم می‌شود کامل در توهم عماد بوده‌ایم، این بازی زمانی منطق روایی ندارد و به نظر می‌رسد که کارگردان از این تمهید خود ذوق زده شده و بیش از اندازه آن را در کار وارد کرده است؟
قطعا این هست و شما خیلی خوب متوجه شدید که فیلمساز زمانی که فیلم را می‌سازد در بعضی مقاطع به فضاهایی کشیده می‌شود که بیش از آنکه منطق‌روایی و داستانی بر آنها حاکم باشد، بیشتر خود کارگردان در آنها زورآزمایی می‌کند و مشغول بازی با تماشاگر می‌شود. من اسم این را شیطنت فیلمساز می‌گذارم و در این فیلم هم به صراحت می‌گویم که این «شیطنت» وجود داشت.
ارتباط مخاطب با این شیطنت‌ها را هم مدنظر داشتید؟
بله. برای من مهم این بود، در کنار اینکه توانایی‌های خودم را در یک بستر فراهم آمده نشان می‌دهم مخاطب را هم اگر برای دیدن فیلم به سالن آمد تا آخر فیلم درسالن نگه دارم. این نکته مهمی است.
به نظر من وقتی فیلمسازی فیلمی می‌سازد که مخاطب وسط نمایش آن سالن را ترک می‌کند بزرگ‌ترین شکست برای آن فیلمساز است. «احضار شدگان» این‌گونه نیست و اگر چه در فضایی ساخته می‌شود که تمام فیلمسازان پیرو جریان «کما» و «شارلاتان» سراغ ساخت آثار کمدی رفته‌اند، باز هم دست کارگردان برای مخاطب رو نیست و در فضایی نو و تازه مخاطب را تا آخر با خود همراه می‌کند.