مهناز اعتدالی
چند سال پیش بحثی در ستاد مبارزه با مواد مخدر مطرح شد که تبعات آن تا به امروز هم ادامه دارد. در آن جلسه یکی از کارشناسان با اشاره به توزیع تریاک در پیش از انقلاب توسط دولت گفته بود:«حداقلش این است که دست قاچاقچیان کوتاه می‌شود و معتادان به تریاک را جذب برنامه‌های خودمان می‌کنیم». این صحبت سرآغازی شد برای طرحی که امروز به نام
« شربت تریاک» شناخته می‌شود. در دی‌ماه سال 88 ستاد مبارزه با مواد مخدر اعلام کرد: تریاک با 29 درصد مصرف پس از شیشه بیشترین ماده مصرفی میان معتادان است. وقتی طرح شربت تریاک مطرح شد خیلی‌ها خوشبین بودند که با جایگزینی آن اندکی از آسیب‌های این بلای خانمانسوز کم شود اما آنچه مشاهده شد این باور را تقویت کرد که این طرح چندان هم بی‌حاشیه نیست. اینکه شربت تریاک پس از حدود 3 سال از آغاز مراحل آزمایش بالینی آن به صورت گسترده توزیع نشده است خود نشان از وجود مخالفت‌های جدی با این طرح دارد. در حالی که در تابستان سال 88 مسؤولان ستاد مبارزه با مواد مخدر خبر از توزیع و آغاز درمان شربت تریاک از ابتدای زمستان داده بودند اما وقتی روزهای پایانی سال نزدیک شد یکی از مدیران ستاد مبارزه با مواد مخدر به تعویق افتادن این طرح را مخالفت وزارت بهداشت اعلام کرد.
وزارت بهداشت بله را گفت
به گزارش شهر، در آخرین روزهای دی‌ماه وزیر بهداشت پس از کم‌لطفی‌ها و عدم پاسخگویی به سوالات خبرنگاران و رسانه‌ها در این باره سرانجام به حرف آمد و گفت:«توزیع شربت تریاک تا پایان امسال در برخی مراکز به صورت محدود انجام خواهد شد اما باید توجه داشت که حتما در کنار مصرف این شربت، دستگاه‌هایی به عنوان مشاوران روانپزشکی و روانشناسی در اختیار افرادی که این شربت را مصرف می‌کنند قرار بگیرد و با آزمایش‌هایی که وزارت بهداشت انجام داده است مشخص شده 70 درصد افرادی که این شربت را مصرف کرده‌اند اگر از حمایت خوب مشاوره‌ای برخوردار شوند دیگر به اعتیاد بازنمی‌گردند ولی اگر تحت مشاوره قرار نگیرند دوباره به سمت اعتیاد بازخواهند گشت». از سوی دیگر مرضيه وحيد دستجردی علت تامل وزارتخانه متبوعش را درباره این طرح چنین عنوان کرد:« علت تامل وزارت بهداشت برای توزیع شربت تریاک آماده کردن مراکز توزیع آن است که در حال حاضر 250 نفر از اعضا و مرتبطان با این مراکز آموزش لازم را دیده‌اند و تعداد بیشتری هم در حال آموزش هستند. در واقع 250 مرکز هماهنگی کامل شده و آمادگی لازم را برای توزیع داشته‌اند که اگر به تعداد مناسبی برسند کار توزیع را آغاز خواهیم کرد». پس از مدت‌ها چالش و عدم پاسخگویی، این گفته‌های وزیر بهداشت حسن ختامی بود بر بحث مخالفت این وزارتخانه و بخشی از دولت با طرح توزیع شربت تریاک. خانم دستجردی دلیل این تغییر رویکرد را نظر مثبت کمیته مبارزه با مواد مخدر وزارت بهداشت درباره مصرف شربت تریاک توسط معتادان و موفقیت در آزمایش‌های انجام شده توسط این کمیته عنوان کرد.
بهانه‌ای از جنس کارشناسی
اما کارشناسان وزارت بهداشت دلیل تردید این وزارتخانه و دیگر مخالفان این طرح را با توزیع شربت تریاک در داروخانه‌ها، از بین رفتن قبح استفاده از چنین ماده‌ای که از تریاک خالص تشکیل شده است در میان نسل جوان عنوان می‌کنند. در واقع توزیع همراه با نظارت در مراکز تعریف شده در حالی به عنوان شروط وزارت بهداشت برای اجرایی شدن پروتکل درمانی شربت تریاک «اپیوم تینکچر» مطرح می‌شود که به گفته محمدباقر صابری‌زفرقندی، مدیرکل اداره کل اداره سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت «در ایران با بیش از یک میلیون معتاد شاهد سوء مصرف فراوان داروهای آرام‌بخش و مخدری چون استامینوفن کدئین و ترامادول هستیم، به نحوی که مسؤولان نظام سلامت بارها نسبت به آن هشدار داده و حتی درباره فروش بدون نسخه اینگونه داروها محدودیت‌هایی نیز تعیین کرده‌اند». اما سعید صفاتیان، مدیرکل درمان و بازپروری ستاد مبارزه با مواد مخدر درباره مشکل اعلام شده از سوی وزارت بهداشت معتقد است:«شربت تریاک فقط برای درمان نگهدارنده معتادان به تریاک مفید است و خاصیت ضددرد برای دیگر بیماری‌ها ندارد. درصد مورفینی که در شربت تریاک است تفاوت بسیاری با داروهای ضددرد مورفین‌دار دارد و مردم عادی نمی‌توانند و نباید از آن به عنوان داروی ضد درد استفاده کنند، در واقع شربت تریاکی که در کارخانه ساخته می‌شود از لحاظ مورفین درصد خاصی دارد. حرف ما این است که این دارو فقط می‌تواند به عنوان درمان نگهدارنده اعتیاد به تریاک باشد و برای دیگر بیماری‌ها مصرف چندانی ندارد». صفاتیان درباره احتمال ورود شربت تریاک به بازار سیاه که به گفته منتقدان این طرح به عنوان یکی از اشکال‌های جدی این داروی ضداعتیاد است، می‌گوید: «وزارت بهداشت مسؤول این موضوع است و حتما این وزارتخانه برنامه‌ای برای جلوگیری از آن دارد. من باید به این گفته‌ها که ادعا می‌شود توزیع شربت تریاک قبح مصرف تریاک را در جامعه از بین می‌برد هم بگویم این موضوع انتخاب بین بد و بدتر است. همانطور که درباره متادون و توزیع سرنگ میان معتادان هم چنین است. باید راهی یافت تا عارضه را کمتر کرد». بر اساس نتایج اعلام شده از سوی چند مرکز غیردولتی ترک اعتیاد مانند جمعیت آفتاب و کنگره 60، بهترین راه برای ترک اعتیاد کم کردن مصرف و کاستن از حجم مصرف روزانه به صورت تدریجی است. نکته‌ای که مهم‌ترین مشخصه آن است؛ فرد در حال ترک می‌تواند در هر روز با افزودن مقداری آب به شیشه شربت از غلظت آن کم کند تا جایی که در روزهای آخر مصرف آنچه در شیشه شربت باقی مانده، فقط آب است.
ارائه شربت تریاک در 100 مرکز
مدیرکل دفتر پیشگیری و امور اعتیاد سازمان بهزیستی در گفت‌وگو با «شهر»، از 100 مرکز ارائه‌دهنده شربت تریاک نام برد. فرهاد اقطار اعلام کرد: در جلسات برگزار شده قرار شد 50 مرکز از سوی بهزیستی، 50مرکز از سوی وزارت بهداشت و یک مرکز از سوی سازمان زندان‌ها برای توزیع شربت تریاک آغاز به کار کنند. وی می‌گوید: «فعلا در این مراکز توزیع شربت تریاک آغاز شده تا پس از اعلام نتایج درباره افزایش این مراکز تصمیم‌گیری شود. البته بهزیستی مراکز تحت نظر خود را مشخص کرده و هم‌اکنون در انتظار جواب وزارت بهداشت هستیم تا پس از آن آمادگی خود را برای اجرای طرح آغاز کنیم». وی تصریح کرد: «روانگردان‌ها با روش شربت تریاک و آمفتامین‌ها جواب نمی‌دهد و کسانی که شیشه خالص مصرف می‌کنند روش‌های یاد شده درباره آنها بی‌اثر است».
شربت تریاک جایگزینی برای متادون
عضو شورایعالی داروخانه‌های ایران در این زمینه اظهار داشت شربت تریاک از محلول الکلی تریاک تولید می‌شود که می‌تواند جایگزین خوبی برای متادون باشد. دکتر رهبر مژدهی‌آذر در ارتباط با اینکه شربت تریاک می‌تواند به عنوان داروی ترک دهنده معتادان تریاکی جایگزین متادون شود، گفت:« این سوال را متخصصان امر باید پاسخ دهند که آیا می‌توانیم افرادی که به انواع مواد مخدر اعتیاد دارند را با این ماده ترک دهیم. البته در جوامع خیلی پیشرفته هم افرادی وجود دارند که معتاد به مواد مخدر هستند که جای تردید در ترک اعتیاد آنان وجود دارد زیرا به مرور و با بالا رفتن سن افراد وابستگی آنان بیشتر خواهد شد و این مساله از نظر ژنتیکی اثبات شده است». عضو شورایعالی داروخانه‌های ایران درباره عوارض ناشی از مصرف شربت تریاک و احتمال سوءاستفاده از مصرف آن تصریح کرد: «به نظر می‌رسد علم به آن مرحله نرسیده که دارویی کشف شود که بدون هیچ گونه عوارضی، کارآیی صددرصدی داشته باشد».
چه‌کسانی شربت تریاک مصرف کنند؟
این در حالی است که محمدرضا شانه‌ساز، مدیرکل داروی وزارت بهداشت اعلام کرد:« شربت تریاک قرار نیست در اختیار عموم مردم قرار داده شود، توزیع آن از ابتدای امسال در مراکز مورد تأیید وزارت بهداشت و ستاد مبارزه با مواد مخدر که پزشکان آنها پروتکل درمان با شربت تریاک را آموزش دیده‌اند، عرضه شده است و معتادان واجد شرایط تحت شرایط خاصی در این مراکز تحت درمان با شربت تریاک قرار می‌گیرند. تشخیص اینکه کدام معتاد باید تحت درمان با شربت تریاک قرار گیرد با پزشک آموزش دیده است زیرا در پروتکل مصوب وزارت بهداشت، موارد مصرف و «اندیکاسیون» افرادی که می‌توانند تحت درمان با شربت تریاک قرار بگیرند، مشخص شده است. شربت تریاک از نظر وزارت بهداشت یک دارو است و در فهرست دارویی کشور نیز قرار گرفته است و ما به عنوان داروی ترک اعتیاد به آن نگاه می‌کنیم و اگر شیوه درمانی آن مطابق پروتکل مصوب دنبال شود با کاهش دوز مصرف می‌تواند به ترک اعتیاد معتادان منجر شود. شربت تریاک تحویل بیمار و معتاد نمی‌شود، این شربت بر عکس شربت‌های دارویی دیگر در شیشه‌های کوچک نیست بلکه در شیشه‌های بزرگ است بنابراین امکان خارج کردن یک pet یا شیشه بزرگ شربت تریاک از یک مرکز مجاز بسیار کم است. تمام جوانب لازم برای جلوگیری از ورود شربت تریاک به بازار آزاد دیده شده است با این حال درباره این نوع داروها همیشه نگرانی درباره ورود این داروها به بازار آزاد وجود دارد ولی با پیش‌بینی‌هایی که انجام شده، سعی می‌کنیم این اتفاق نیفتد یا در حداقل باشد».
اثرات منفی و مثبت شربت تریاک
شربت تریاک یا دارویی که به نام «اپیوم تینكچر» معروف است، مراحل پژوهش آن با حمایت ستاد مبارزه با مواد مخدر در مرکز ملی مطالعات اعتیاد دانشگاه علوم پزشکی تهران انجام شده است. بر اساس پژوهش‌های انجام شده استفاده از شربت تریاک در جامعه به حداقل یک سال زمان نیاز دارد. در زمان حاضر یک گروه محدود 60 تا 70 نفره از افرادی که تحت درمان در DICها (مراکز درمان گذری اعتیاد) هستند به اضافه چند نفر در خود مرکز مطالعات اعتیاد تحت درمان با شربت تریاک هستند تا نکات مثبت و منفی آن از نظر درمانی، اجتماعی و اقتصادی بررسی شود. یکی از نکات مثبت شربت تریاک این است که معتادان به مواد افیونی خیلی راحت به مصرف این ماده منتقل می‌شوند و چون شناخت کاملی از این ماده دارند از مصرف آن احساس رضایت می‌کنند، به همین علت ماندگاری روی این ماده برای این معتادان بالاست و قطعاً زمانی که این ماده عرضه شود، تعداد زیادی از معتادان علاقه‌مند خواهند بود که آن را مصرف کنند و روی این درمان می‌مانند. نکته مثبت دیگر شربت تریاک این است که تنظیم دوز مصرف آن خیلی راحت است و طول عمر، خواص ماده و عوارض آن خیلی شبیه ماده تریاک است به همین علت اکثر معتادان با آن آشنا هستند، ضمن اینکه عوارض جانبی متادون مثل خواب‌آوری را ندارد. گر چه گروه هدف متادون، معتادان ترزیقی و گروه هدف شربت تریاک معتادان به تریاک است.
نگرانی از دسترسی غیرمعتادان
به شربت تریاک
عرضه شربت تریاک در سطح جامعه نکات منفی و نگرانی‌های جدی هم دارد که مهم‌ترین آن این است که شربت تریاک به دست افرادی بیفتد که برای درمان از آن استفاده نمی‌کنند، بلکه به منظور تفریح و تفنن آن را سوء‌مصرف می‌کنند و اینجاست که مساله نظارت بسیار دقیق در توزیع این شربت مطرح می‌شود. مساله بعدی تبعات اجتماعی توزیع شربت تریاک در جامعه است، اینکه توزیع این دارو چه تغییری در ذهنیت مردم درباره اعتیاد به وجود می‌آورد و آیا ممکن است حساسیت و نگرانی مردم از اعتیاد در محله‌شان کم شود که در این صورت ضرر است یا اینکه نگرش معقول‌تری پیدا می‌کنند. اندازه‌گیری نگرش مردم درباره اعتیاد پس از توزیع شربت تریاک نیازمند یک تحقیق میدانی دقیق است و کار راحتی نیست.
توزیع شربت تریاک آری یا خیر؟
پس از مخالفت‌ها و موافقت‌های متعددی که با اجرای طرح توزیع شربت تریاک به وجود آمد، سردار اسماعیل احمدی‌مقدم، دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر اعلام کرد، درباره توزیع شربت تریاک منتظر اعلام وزارت بهداشت هستیم و کارهای اولیه انجام شده است. بر همین اساس طاهری، قائم‌مقام دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر هم در روزهای اخیر در اظهارنظری عنوان کرد:« طرح پایلوت این شربت در چند مرکز محدود به اتمام رسیده و قرار است در هفته مبارزه با مواد مخدر به صورت سراسری به اجرا درآید». این در حالی است که صفاتیان، مدیرکل درمان و پیشگیری ستاد مبارزه با مواد مخدر در فروردین‌ماه در مصاحبه‌ای اعلام کرد: «طرح پایلوت شربت تریاک به اتمام رسیده است و حداکثر تا 10 روز آینده زمان اجرایی شدن طرح پایلوت شربت تریاک مشخص می‌شود». همچنین رئیس پلیس مبارزه با مواد مخدر ناجا در گفت‌وگو با «شهر» در 26 فروردین امسال از توزیع شربت تریاک از ماه آینده در کشور خبر داده بود. حال باید دید سرنوشت این طرح پس از فراز و فرودهای بسیار و مخالفت‌ها و موافقت‌های فراوان در این هفته به صورت رسمی مشخص می‌شود یا همچنان در پرده‌ای از ابهام باقی می‌ماند.