صبری انوشه
زمانی‌کـه پیـــــروزی بیل‌کلینتون در نوامبر 1992 در انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا اعلام شد، بوش(پدر) نیروی نظامی‌ای را متشكل از 32 هزار نفر جهت بازگرداندن امید به سومالی و توزیع مواد غذایی و کمک‌دهی بشردوستانه میان مردم این کشور به منطقه شاخ آفريقا اعزام داشت و کلینتون و حزب دموکرات را وارد ورطه حیثیتی کرد. اکنون نیز اوباما با میراث بوش (پسر) در جهان و منطقه شاخ‌آفریقا روبه‌رو است. ارتش اتیوپی اعلام کرده که تا پایان سال‌جاری میلادی از خاک سومالی خارج خواهد شد و منازعه میان نخست‌وزیر و رئیس‌جمهوری سومالی به اوج خود رسیده و شاهد استعفاهای مکرر در بالاترین سطوح این کشور هستیم. سرنوشت مذاکرات جیبوتی و توافقات آن هم مشخص نیست. رسانه‌های گروهی، اخبار پیروزی گروه سلفی جهادی(حرکهًْ الشباب المجاهدین) سومالی را گزارش می‌دهد و می‌گوید: آنها در آستانه دروازه‌های موگادیشو هستند. اریتره، سازمان ملل و اتیوپی را به تشدید تنش در سومالی متهم می‌کند و کشورهای همسایه اسمره، رژیم حاکم را متهم به توسعه‌طلبی و تنش‌زایی می‌کنند. اوضاع سودان هم تحت تاثیر سیاست‌های واشنگتن در قبال خارطوم بوده است. مقاله پیش‌رو، سعی دارد اوضاع سیاسی و امنیتی منطقه شاخ‌آفریقا را در آستانه ورود اوباما به کاخ سفید تشریح کند و گوشه‌ای از آینده این منطقه را نشان دهد.
زمانی‌کـه پیـــــروزی بیل‌کلینتون در نوامبر 1992 در انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا اعلام شد، بوش(پدر) نیروی نظامی‌ای را متشكل از 32 هزار نفر جهت بازگرداندن امید به سومالی و توزیع مواد غذایی و کمک‌دهی بشردوستانه میان مردم این کشور به منطقه شاخ آفريقا اعزام داشت و کلینتون و حزب دموکرات را وارد ورطه حیثیتی کرد. اکنون نیز اوباما با میراث بوش (پسر) در جهان و منطقه شاخ‌آفریقا روبه‌رو است. ارتش اتیوپی اعلام کرده که تا پایان سال‌جاری میلادی از خاک سومالی خارج خواهد شد و منازعه میان نخست‌وزیر و رئیس‌جمهوری سومالی به اوج خود رسیده و شاهد استعفاهای مکرر در بالاترین سطوح این کشور هستیم. سرنوشت مذاکرات جیبوتی و توافقات آن هم مشخص نیست. رسانه‌های گروهی، اخبار پیروزی گروه سلفی جهادی(حرکهًْ الشباب المجاهدین) سومالی را گزارش می‌دهد و می‌گوید: آنها در آستانه دروازه‌های موگادیشو هستند. اریتره، سازمان ملل و اتیوپی را به تشدید تنش در سومالی متهم می‌کند و کشورهای همسایه اسمره، رژیم حاکم را متهم به توسعه‌طلبی و تنش‌زایی می‌کنند. اوضاع سودان هم تحت تاثیر سیاست‌های واشنگتن در قبال خارطوم بوده است. مقاله پیش‌رو، سعی دارد اوضاع سیاسی و امنیتی منطقه شاخ‌آفریقا را در آستانه ورود اوباما به کاخ سفید تشریح کند و گوشه‌ای از آینده این منطقه را نشان دهد.الف) بحران‌ها و ناآرامی‌های بالقوه و بالفعل در دهه گذشته
1- سومالی
- فروپاشی دولت- ملت سومالی پس از فرار ژنرال زیاد باره در 1991 و حاکمیت جنگ سالاران تا 2004.
- بحران مداخله آمریکا در امور داخلی سومالی: 32 هزار سرباز آمریکایی تحت شعار اعاده امید در نوامبر 1992 در سومالی مداخله و پس از کشته شدن 18 سرباز در 3 اکتبر 1993 از این سرزمین عقب‌نشینی کردند. پس از 11 سپتامبر 2001 اهتمام پنتاگون به منطقه شاخ‌آفریقا افزایش یافته و سیا کمک‌های مالی و لجستیکی به جنگ‌سالاران کرد تا با اسلام‌گرایان سومالی مقابله کنند.
- تسلط اتحادیه دادگاه‌های اسلامی بر موگادیشو به دادگاه‌های اسلامی که جریانات اسلامی- قبیله‌ای درخود متشکل ساخته بوده در فوریه 2006 با ائتلاف دموکراسی و مبارزه با تروریسم (تشکیلات سیاسی- نظامی جنگ‌سالاران با حمایت مالی و لجستیکی سیا) به نبرد فراگیر پرداخت و توانست بسیاری از شهرهای مهم کشور را تحت هیمنه خود قرار دهد.
- افزایش رقابت و جنگ میان اتحادیه دادگاه‌های اسلامی (که از سوی غرب متهم به تروریسم و بنیادگرایی اسلامی بود) با دولت موقت به ریاست ژنرال عبدالله یوسف برکشیده اتیوپی و مورد حمایت کنیا و سازمان منطقه‌ای ایگاد.
این درگیری‌ها، زمینه‌ها و انگیزه‌ها را برای هراس اتیوپی و کنیا فراهم آورد. اتیوپی با کمک و حمایت نظامی و لجستیکی آمریکا در اواخر 2006 جهت حمایت از دولت موقت سومالی و به بهانه مقابله با توسعه‌طلبی اتحادیه دادگاه‌های اسلامی، شهرهای مهم سومالی از جمله موگادیشو را تسخیر کرد.
- حضور اتیوپی در سومالی با حمایت آمریکا و سازمان منطقه‌ای ایگاد، بحران سومالی را در ابعاد مختلفی گسترش داد و افزایش کشتار و آوارگی مردم این کشور را در پی داشت.
2- سودان
- گسترش دامنه بحران دارفور: در این راستا تحریم‌های غرب در قالب‌های مختلف علیه دولت اسلام‌گرای ژنرال البشیر افزایش یافت.
- سرایت تبعات محلی و منطقه‌ای بحران دارفور، افزایش تنش امنیتی در منطقه نفت‌خیز ایبی و منطقه کردوفان.
- افزایش تنش‌های مرزی و امنیتی میان سودان و چاد که بخشی از بحران دارفور است. اقدامات وساطت و مصالحه میان خارطوم و انجامنا که شامل وساطت لیبی (فوریه 2006)، وساطت فرانسه
(مه 2006)، وساطت تهران (اواخر 2006)، وساطت ریاض (مه 2007) و وساطت داکار (مارس 2008 )است، یکی پس از دیگری شکست خورد و بحران دارفور و تنش مرزی سودان و چاد به یک معضل بین‌المللی تبدیل شده که تنها با یک راه‌حل بین‌المللی حل می‌شود.
3- اریتره
دخالت اسمره در امور داخلی کشورهای همسایه، مشکلات منطقه‌ای ایجاد کرد. حمله نظامی اریتره به جیبوتی در نیمه دوم ژوئن 2008 منطقه شاخ‌آفریقا را متشنج ساخت، در این رهگذر اسمره از سوی واشنگتن متهم به حمایت از تروریسم منطقه‌ای شد.
4- تنش‌های مرزی و ادعاهای ارضی
- تنش مرزی اریتره- اتیوپی که ریشه تاریخی دارد و از تبعات جنگ‌های مرزی 2000-1996 است، هنوز ادامه دارد.
وساطت الجزایر و مکانیزم اجلاس سران سازمان وحدت آفریقا در الجزیره در سال 2000 نتوانست مشکلات مرزی میان اسمره و آدیس آبابا را حل کند.
- تنش اریتره- یمن بر سر مالکیت جزایر حنیش بزرگ. نیروی دریایی اریتره با حمایت رژیم صهیونیستی جزایر حنیش بزرگ(در مدخل دریای سرخ و نزدیکی تنگه باب المندب ) را در نیمه دهه 90 تسخیر کرد و مکانیزم وساطت پاریس جهت حل مسالمت‌آمیز این تنش، هنوز این معضل منطقه‌ای را برطرف نکرده است.
5- پدیده دزدی دریایی
این پدیده در امتداد 3700 کیلومتری سواحل سومالی، خلیج عدن، تنگه باب‌المندب و بخشی از اقیانوس هند با فروپاشی دولت- ملت سومالی، تولد و با حمله اتیوپی و اشغال سومالی در اواخر 2006 تشدید یافت.
اقدامات دزدي دريايي در سواحل سومالي
آمار فوق نشان می‌دهد که در سال 2008 پدیده دزدی دریایی در منطقه شاخ‌آفریقا روند صعودی داشته و به شکل یک تهدید جدی برای امنیت بین‌المللی درآمده است.
ب) تلاش‌های کشورها برای حل بحران از طریق ترتیبات امنیتی
1- همکاری‌های دوجانبه و چندجانبه امنیتی و ضدتروریستی و تشکیل همگرایی‌هایی نظیر:
اتیوپی – آمریکا، اریتره- آمریکا، تانزانیا- آمریکا، اوگاندا- آمریکا، یمن- آمریکا و جنگ‌سالاران
سومالی- آمریکا از این دست پیمان‌ها هستند.
2- تجمع کشورهای صنعا: پس از حادثه 11 سپتامبر، کشور یمن جهت افزایش نقش ملی خود در منطقه خلیج عدن و باب‌المندب و همچنین برای محاصره اریتره(دشمن اول خود) اقداماتی جهت تشکیل یک ائتلاف منطقه‌ای انجام داد که منجر به پایه‌ریزی تجمع صنعا شد. یمن، اتیوپی، سودان و سومالی کشورهای عضو این تجمع هستند. همکاری‌های امنیتی، اقتصادی و توسعه‌ای اساس کار این تجمع است و اریتره نسبت به اقدامات این تجمع رفتار سیاسی و عکس‌العمل امنیتی دارد. کشور جیبوتی به خاطر احساس خطر از اریتره اخیرا تصمیم به پیوستن به این تجمع گرفته است.
3- تجمع ایگاد: اتحادیه منطقه ایگاد از کشورهای شاخ آفريقا و شرق آفریقا متشکل شد. اهداف و اولویت‌های این تجمع در آغاز جهت مقابله با خشکسالی و اجرای برنامه‌های توسعه‌ای بوده ولی پس از 11 سپتامبر و با مداخله آمریکا وظایف این ائتلاف منطقه‌ای تغییر یافته و اهداف امنیتی را در چارچوب چیدمان امنیتی منطقه‌ای و مبارزه با تروریسم پیگیری می‌کند.
4-حضور نظامی آمریکا و ناتو: پس از حمله به ناو«کول» در سواحل یمن، انفجار سفارت آمریکا در نایروبی و دارالسلام، حمله هوایی آمریکا علیه یک کارخانه داروسازی در خارطوم و آغاز یکسری حملات هوایی آمریکا (محدود منطقه‌ای) به طور مثال در یمن، کشتن یکی از رهبران گروه‌های سلفی جهادی یمن وابسته به القاعده، در سومالی، کشتن رهبران جوانان مجاهد در موگادیشو و مقابله با رهبران نیروهای مسلح دادگاه‌های اسلامی سومالی.کاخ سفید حضور نظامی خود در قالب یکجانبه‌گرایی و در قالب ناتو در این منطقه حساس را افزایش داد. اهداف راهبردی اولیه ایالات متحده به طور خلاصه عبارتند از:
- ایجاد عقبه امنیتی و لجستیکی برای ادامه عملیات در عراق و افغانستان
- ایجاد عقبه پشتیبانی برای تداوم حضور در منطقه خلیج فارس
- پاسداری از معابر دریایی جهت تامین امنیت صدور نفت از منطقه خلیج‌فارس به اروپا و آمریکا
- مقابله با القاعده و خشکاندن زمینه‌های رشد آن در منطقه شاخ آفریقا.
مکانیزم‌های حضور نظامی در منطقه
آمریکا پس از حادثه 11 سپتامبر 2001 و با پشتیبانی قطعنامه‌های شورای امنیت جهت مقابله با تروریسم جهانی مجوزهای لازم جهت حضور در منطقه را پیدا کرد و در آغاز ماموریت‌های حفظ سواحل و معابر دریایی منطقه شاخ آفریقا، باب المندب، خلیج عدن، مدخل جنوبی دریای سرخ و بخشی از اقیانوس هند را به یگان‌هایی از نیروی دریایی آلمان سپرد و در کشور جیبوتی پایگاه نظامی در کنار حضور نظامی فرانسه ایجاد کرد و هم‌اکنون این پایگاه در حال توسعه است.
آمریکا پس از حمله به کابل و بغداد یک ائتلاف نظامی از کشورهای عضو ناتو در این منطقه تحت‌عنوان «کومبایند تاسک فورس 150» با توان رزمندگی 12 تا 15 قطعه دریایی- نظامی ایجاد کرد.
با صدور قطعنامه‌های 1814، 1816و 1838 شورای امنیت جهت مقابله نظامی و بازدارنده علیه پدیده دزدان دریایی در منطقه شاخ آفریقا، قدرت مانور آمریکا و ناتو در این منطقه افرایش یافت.
در نیمه اکتبر 2008 ناتو هفت کشتی جنگی از کشورهای مختلف خود به منطقه فرستاد و در 20 نوامبر 2008 اتحادیه اروپا جهت مقابله با دزدان دریایی منطقه شاخ‌آفریقا تصمیم گرفت هفت کشتی نظامی در دسامبر امسال به این منطقه اعزام کند.
ج- تحولات امنیتی
در منطقه شاخ آفریقا پس از حادثه 11 سپتامبر
در این ارتباط موارد زیر قابل اشاره است:
1- حضور جدی آمریکا و ناتو در منطقه.
2- تغییر موازنه قدرت در منطقه و تقارن در اهداف امنیتی قدرت‌های جهانی.
تلاش چین و هند برای حضور در این منطقه و افزایش سرمایه‌گذاری آنها در استخراج و کشف نفت منطقه. در این راستا سهم چین در نفت سودان افزایش یافته است. میان اریتره- اتیوپی و اتیوپی- کنیا جهت ایفای نقش اول بازیگری در منطقه رقابت شدیدی وجود دارد. کاخ سفید در دوران هشت ساله بوش نقش منطقه‌ای اریتره را به سود اتیوپی و کنیا کاهش داد و اسمره جهت مقابله با سیاست‌های منطقه‌ای بوش مانورهای سیاسی‌ای انجام داد ازجمله تلاش جهت نزدیکی به تهران.
3- افزایش اهتمام جمهوری اسلامی ایران به منطقه شاخ آفریقا: سفرهای رؤساي‌جمهوری جیبوتی، اریتره و سودان به تهران و سفر دکتر احمدی‌نژاد به خارطوم از شاخص‌های این توجه است. کشورهای جیبوتی و اریتره برای نخستین‌بار در تاریخ معاصر، خواهان افزایش مناسبات با ایران شدند. وساطت جمهوری اسلامی ایران میان چاد و سودان جهت کاهش تنش، مانوری دیپلماتیک جهت ارتقای حضور تهران در این منطقه بود.
4- محیط ناامن و تنش‌زا، فرصت طلایی برای کشورهای قدرتمند منطقه جهت پیشبرد اهداف امنیتی خود. در این راستا رژیم صهیونیستی با حمایت واشنگتن به توسعه هژمونی خود در این منطقه ادامه می‌دهد.
5- تغییر مفهوم تهدیدات امنیتی از سطح محلی و منطقه‌ای به سطح جهانی.
6- آشکار شدن نوع ارتباطات و تهدیدات امنیتی میان منطقه شاخ آفریقا و منطقه خاورمیانه و خلیج فارس.
7- بهره‌برداری آمریکا از شرایط موجود برای شکل دادن به ساختار شاخ آفریقای بزرگ منطبق با اهداف راهبردی و هژمونیک جهانی خود.
ابعاد تاثیر حضور آمریکا و ناتو بر چیدمان امنیتی منطقه شاخ‌آفریقا و منطقه خلیج عدن را می‌توان به صورت خلاصه بیان کرد:
- تلاش برای تضمین مبارزه علیه اسلام‌گرایی منطقه به بهانه مقابله جهانی با تروریسم و مبارزه با دزدان دریایی
- ایجاد جای پای دائمی در منطقه توسعه آمریکا و ناتو
- پرداخت ما به ازای این حضور به صورت سیاسی- امنیتی در منطقه به آمریکا و کشورهای اتحادیه اروپا
- تحمیل ضرورت حل بحران‌های موجود با راهکارهای آمریکایی و منطبق بر سیاست‌های منطقه‌ای آن.
منطقه در آستانه ریاست‌جمهوری اوباما
اریتره:
اسیاس افورقی، رئیس‌جمهوری اریتره اظهار امیدواری کرد که اوباما سیاست اشتباه بوش را تکرار نخواهد کرد. جیمی کارتر، رئیس‌جمهور اسبق«دموکرات» آمریکا و موسسه او نقش مهمی در تغییر ژئوپليتیک منطقه شاخ آفریقا پس از فروپاشی شوروی داشته است و استقلال اریتره پس از سقوط رژیم کمونیستی آدیس آبابا محصول اين تغییرات بود. اریتره در دوران هشت ساله بوش، احساس نوعی انزوای منطقه‌ای و تنزل درجه در منظومه سلسله مراتبی منطقه کرد.
حمله نظامی به جیبوتی و عکس‌العمل آن در قبال پدیده دزدی دریایی، مانورهای سیاسی اسمره جهت ترمیم نقش منطقه‌ای خود در دوران اوباماست.
اتیوپی:
آدیس آبابا پس از 2 سال اشغال سومالی و تحمل هزینه‌های نظامی و اقتصادی اعلام کرد تا پایان 2008 خاک سومالی را ترک خواهد کرد.
علل واقعی عقب‌نشینی ارتش اتیوپی از شهرهای سومالی در امور زیر نهفته است:
- کاهش حمایت‌های نظامی- لجستیکی آمریکا از اتیوپی. این امر معلول غرق شدن واشنگتن در گرداب مشکلات امنیتی – نظامی افغانستان و عراق و تاثیر سخت بحران‌های اقتصادی آمریکا روی حجم و سهمیه کمک‌های خارجی کاخ‌سفید به متحدان منطقه‌ای است.
- افزایش فشار گروه‌ها و سازمان‌های حقوق بشر و NGOها برضد حضور اتیوپی به‌عنوان اشغالگر در سومالی. برخی از سازمان‌های حقوق بشر اعلام کردند که در سال 2007 به خاطر حضور نظامی اتیوپی در این کشور بیش از 14 هزار سومالیایی کشته و 5/1 میلیون نفر آواره شدند.
- ارتش اتیوپی در مدت حضورش در سومالی متحمل خسارات جانی شده است.
در این 2 سال اشغالگری نیروی نظامی دولت موقت سومالی متحمل 1409 کشته و 3278 زخمی و ارتش اتیوپی متحمل 3059 کشته و 7492 زخمی شده. نیروهای اسلامی ضد اشغالگری در این دو سال 241 عملیات نظامی و هفت تهاجم انتحاری انجام داده‌اند.
تشدید عملیات نظامی سازمان جوانان مجاهدین سومالی تاثیر منفی روی ارتش اتیوپی داشته است.