محمد رضا مقدسيان
مانی حقیقی با کنعانش همه را غافلگیر کرد. حقیقی که پیش از این او را با «آبادان» و پس از آن با «کارگران مشغول کارند» می‌شناختیم، این بار سراغ یک ملودرام خانوادگی رفته است (می‌گویند «کنعان» یک ملودرام خانوادگی است. ما هم گفتیم «کنعان» یک ملودرام خانوادگی است، حال آنکه کنعان فقط «کنعان» است چه خانوادگی، چه اجتماعی، چه فلسفی و چه...) .
«کنعان»، خیلی دوست داشتنی است. شش‌دانگ حواست را مال خودش می‌کند. در عین اینکه نفرت‌انگیز است، تماشاگر را پس می‌زند. همه خوشی‌ها و لذت‌ها را سرکوب می‌کند و سر آخر سرخورده رهایت می‌کند. چرا؟ می‌گویم. «کنعان» با همان سکانس ابتدایی‌اش و سر و صدای لوله بازکن‌ها، نگاه‌های محمدرضا فروتن و حرکات ترانه علیدوستی مژده می‌دهد که بناست یک فیلم درست و درمان را تماشا کنیم. در همین سکانس ابتدایی است که پی می‌بریم به انسداد در زندگی مینا (ترانه علیدوستی) و مرتضی (محمدرضا فروتن) و گره ای که با هیچ ابزار و آلاتی نمی‌توان بازش کرد. کار از کار گذشته، پس همه چیز گویاست. از همان ابتدا خیلی صریح و محکم تماشاگر پرتاب مي‌شود به عمق فیلم و فضای ذهنی مانی حقیقی، کارگردان، به پلان سکانس‌های تداعی‌کننده سینمای موج نوی ایتالیا و فرانسه و به فضای سرد و تلخ و صریح آنتونیونی‌‌وار فیلم .
اما فیلمنامه، همان‌طور که فرهادی و حقیقی خواسته‌اند، از همان سکانس ابتدایی همه چیز مهیاست برای جدایی مینا و مرتضی پس از 10 سال زندگی مشترک و همان طور که آنها می‌خواهند حضور آذر (افسانه بایگان) خواهر بزرگ‌تر مینا پس از چندین سال در ایران و چیده شدن یک دسته اتفاقات دیگر، گره جدیدی در زندگی مینا و مرتضی (محمد رضا فروتن) ایجاد می‌کند و... .
شاید ما کمی دیر به مینا و مرتضی رسیده‌ایم. مینا که شاگرد مرتضی در دانشکده معماری بوده و حالا با استادش وصلت کرده است. دیر از این جهت که همه این سال‌ها روی هم تلنبار شده تا مینا و مرتضی را از هم جدا کند. مینا، مرتضی، علی و آذر همگی تنها هستند در عین اینکه کنار هم سر می‌کنند یا شاید زندگی. همگی رازهای نگفته‌ای در دل دارند. درگیری‌های ذهنی امان آنها را بریده. همه‌شان در حال فرار کردن هستند؛ مینا از مرتضی، آذر از خاطرات گذشته‌اش و علی شاید از حرف‌هایی که هیچ‌وقت به زبان نیاورده است. در عین حال هیچ‌یک از آنها توان برقراری ارتباط با اطرافیانشان را ندارند یا به نوعی یادشان رفته دستور زبان ارتباط چیست. در همان حال تمایل شدید برقراری ارتباط و نزدیک شدن به کسانی که دوستشان دارند، تمام وجودشان را در بر گرفته است. این بار گذشته‌هاست که مثل خوره جان مینا، مرتضی، علی و آذر را می‌خورد. آرزوهای از دست رفته، فراموش شده و گرد گرفته، از دست رفتن رفتگان، راه‌های بی‌راه، تلاش‌های هر روزه برای خوشبختی، رهایی، آزادگی و البته شکست پشت شکست، سرخوردگی، سردرگمی و استیصال هر روزه که همه این تضادها را مدفون کرده است.
«کنعان» حکایت انسان‌هایی است که دور خودشان می‌چرخند بی‌آنکه بدانند چه می‌خواهند، بی‌آنکه بدانند چیزی هست که بخواهند، بی‌آنکه بدانند چیزی که می‌دانند درست و حقیقی (و نه حقیقی فیلمساز!) است یا نه، بی‌آنکه راهی یا چراغی پیش رویشان ببینند و. . .
این البته همان چیزی است که از حقیقی و فضای فیلمسازی‌اش توقع داشتیم (به لحاظ محتوا و نه فرم، چراکه «کنعان» از نظر فرم با فیلم‌های پیشین او متفاوت است). تمام شخصیت‌های «کنعان» به هر دری می‌زنند تا رها شوند؛ مینا می‌خواهد فرزندی را که در رحم دارد سقط کند، از شوهرش جدا شود و همه زندگی‌اش را پشت سر بگذارد برای اینکه بتواند به خارج کشور مهاجرت کند و... شاید که رها شود. آذر پس از چندین سال دوری و سرگردانی در غربت، پس از مرگ مادر و فرزندش در سرزمین فرنگ و... یکباره تصمیم می‌گیرد به ایران بازگردد و گذشته‌های وطنی‌اش را مرور کند، شاید که رها شود.
علی به گل و گیاه‌هایش می‌رسد، از این سو به آن سو می‌رود، سعی می‌کند آزاد باشد و دلش را جایی جا نگذارد (شاید به دلیل اینکه پیش از این دلش را جایی باخته) شاید که رها شود و مرتضی خودش را دو دستی به مینا و زندگی‌اش آویخته، شاید که رها شود. باز هم تاکید می‌کنم این همان چیزی است که به حقیقی و سر و شکل و شناختی که از او دارم، می‌آید، عجیب است.
اما از جایی به بعد نمی‌دانم چرا حقیقی دیگر خودش نیست، تغییر مسیر می‌دهد. آوازی سر می‌دهد که اصلا با ردیف و دستگاه‌های او جور درنمی‌آید و پاشنه آشیل فیلم برخورد اتومبیل مرتضی با گاو رهاشده در جاده
مه گرفته است و با استفاده از تکه لباس پاره شده برای دخیل بستن، دویدن در خیابان، هوای بارانی، رسیدن به خانه و دیالوگ مینا که به آذر می‌گوید «فکر کردم مردی» تکمیل می‌شود تا لذت ما را ناتمام گذارد و با آن دیالوگ‌های نتراشیده و زمخت انتهایی حالمان را ناکوک کند، حتی بیشتر از هنگامی که یک وانت پر از آدم متخصص در امر گاوداری و گاوپروری و دامپزشکی سر بزنگاه از راه می‌رسند تا مرتضی با آن چاقوی نزارش گاو بیچاره را نکشد.
پلان، سکانس‌های فیلم دلبرانه است؛ تصویربرداری روان«حسن کریمی» نیز، پیشرفت داستان و درگیری‌مان با فیلم تا پایان دو سوم ابتدایی تحسین برانگیز است، ولی از صحنه تصادف در جاده مه گرفته، همه چیز تراش نخورده می‌شود تا شاید به نوعی حقیقی سر و ته فیلمش را هم بیاورد. شاید برای اینکه خسته شده، حوصله‌اش سر رفته یا شاید برای همرنگ جماعت شدن و. . . این دقیقا باعث خارج شدن عنان کار از اختیار او شده است.
من که نفهمیدم چرا مینا از ابتدا تا انتهای فیلم یک لباس به تن دارد(لباسی که در همان سکانس‌های ابتدایی پاره می‌شود) شاید برای اینکه پس از برخورد با گاو! به کار دخیل بستن آید، آن هم بی‌هیچ منطق و برهان و پیش‌زمینه‌ای. شاید اگر این لباس از ابتدا تا انتها نبود و پاره نمی‌شد مینا متحول نمی‌شد(هرچند ممکن است آمدن آذر، فوت مادر مرتضی و مثبت بودن آزمایش بارداری او مزید بر علت شده باشد!) اما جدای از این تغییر و تحول‌های ناگهانی و بی‌منطق و متظاهرانه که این روزها تماشایش برایمان عادت شده و البته فیلم «کنعان» را چند پله از جایی که باید پایین آورده، نقاط مثبت در فیلم دیده می‌شود.
برای نمونه می‌توان به سکانس پناه بردن مینا به مرتضی در نمایی که تصویر سیاه شده، اشاره کنیم یا به یکسان بودن ضرباهنگ و فضاسازی در پلان‌های مربوط به کابوس‌های مینا و جریان عادی فیلم یا به نشانه‌های تمایل آذر به خودکشی دوباره و البته همزمانی ورود علی، مینا و مرتضی و مواجه شدنشان با آذر که حال خوشی ندارد و نمای بعدی که نمایش‌دهنده پنجره باز، پرده‌های رها در باد و بالکن خالی است، در حالی که چند لحظه پیش‌تر از آن مشابه همین فضا و احتمالا تمایل به خودکشی آذر در بالکن را در کابوس‌های مینا دیده بودیم.
اما شخصیت‌پردازی. شخصیت مرتضی و مینا به درستی نوشته شده‌اند و به خوبی چیزی که در ذهن اصغر فرهادی و حقیقی نقش بسته بوده است را به تصویر می‌کشند. اما شخصیت‌های آذر و علی که دلم نمی‌آید چیزی در موردشان نگویم، اصلا به قاعده پرورش نیافته‌اند. اگر بنا را به گزیده‌گویی و نگاه مینی‌مال حقیقی و فرهادی بگذاریم، باید بگوییم که آنها از طرف دیگر بام مینی‌مالیسم افتاده‌اند و 2 کاراکتر قابل رشد و تبدیل شدن به بهترین‌های چندین سال اخیر فیلمنامه‌نویسی ایران را به طرز واضحی ناتمام کرده‌اند.
اما کار بازیگران فیلم را نباید نادیده گرفت و بی‌توجه از کنار آن گذشت. فروتن با تمام فروتن بودنش و با تمام شباهت‌های همیشگی به خودش (که البته امری طبیعی است و فطری، چرا كه تنها فروتن است که می‌تواند شبیه خودش باشد فقط و فقط و نه کس دیگری) این بار در نقش یک مهندس میانسال معقول ظاهر شده و انصافا به خوبی از پس کارش برآمده( بماند که در جشنواره دیده نشد و سیمرغ بهترین نقش مرد از او دریغ شد).
افسانه بایگان نیز در چارچوب فیلمنامه «کنعان» به خوبی ظاهر شده و یکی از بهترین نقش‌مکمل‌های زن جشنواره سال قبل را به تصویر کشیده است. ترانه علیدوستی هم مثل همیشه خوب است، ولی به طرز مشخصی سن و سالش (و شاید پیشينه ذهنی تماشاگر از او) اجازه ایفای چنین نقشی را به او نمی‌دهد (یک زن جاافتاده در میانه دهه چهارم زندگی‌اش) نقشی که به قول خود حقیقی برای لیلا حاتمی نوشته شده بود و بعدها حضور او در فیلم به دلیلی منتفی می‌شود و قرعه به نام علیدوستی می‌افتد. بهرام رادان هم که در نقش علی، رفیق شفیق مرتضی و مینا ظاهر شده، به سبب مسائلی که نمی‌دانم به کارگردان مرتبط است یا به فیلمنامه و شخصیت‌پردازی یا اینکه به خود رادان، در طول فیلم به طرز زجرآوری سعی می‌کند خودش باشد و نقش بازی نکند و مثلا بازی نکردن را بازی کند که خب نتیجه کارش اصلا جالب از آب در نیامده است و....
تمام این بالا و پایین کردن‌هاست که باعث می‌شود «کنعان» با تمام نقاط برجسته کارگردانی، شخصیت‌پردازی، بازیگری، فیلمبرداری، فضاسازی و ریتمش و البته تغییر جهت ناجور فیلمنامه‌اش (فیلمنامه‌ای که هفت سال روی آن کار شده و در انتظار ساخت بوده است) در یک‌سوم انتهایی و سقوطش در آن محدوده زمانی، شخصیت‌های
هرز رفته‌اش، بازی ضعیف رادان و گل‌درشت‌های فیلمنامه‌اش، همان قدر دوست‌داشتنی و قابل ستایش و به یاد ماندنی باشد که تنفربرانگیز و منزجرکننده و
آزار دهنده.